Ngày xưa, có một người đàn ông tên là Dã Tràng, làm nghề săn bắn, sống ở gần núi.

Sau vườn nhà ông có một hang rắn. Trong hang ấy có một đôi rắn, quấn quýt bên nhau đã lâu. Dã Tràng vẫn để yên cho chúng ở, không đụng tới.

Một hôm, con rắn cái lột xác. Trong lúc nó nằm mềm nhũn, yếu ớt và không cử động nổi, Dã Tràng nhìn thấy con rắn đực bỏ đi với một con rắn khác.

Ít lâu sau, rắn cái khỏe lại. Nhưng rồi con rắn đực quay về, và không lâu sau, người ta thấy con rắn cái nằm chết — bị chính bạn tình cũ hại.

Dã Tràng giận lắm. Ông giương cung bắn chết con rắn đực bạc tình, rồi đem chôn con rắn cái tử tế.

Đêm ấy, ông nằm mơ thấy một người con gái đến tạ ơn. Sáng dậy, bên gối ông có một viên ngọc sáng lấp lánh.

Đó là ngọc rắn. Ai ngậm viên ngọc ấy trong miệng thì nghe và hiểu được tiếng nói của muôn loài.

Từ đó, đời Dã Tràng đổi khác. Ông đi trong rừng, nghe chim bảo nhau chỗ nào có mật, có thú. Ông ra bờ nước, nghe cá nói chỗ nào nông sâu. Ông biết trước bão, biết trước lụt, biết cả những chuyện người ta giấu nhau.

Nhà ông khá lên trông thấy. Nhưng ông giữ kín, không nói cho ai, kể cả vợ.

Vợ ông thấy chồng dạo này hay lẩm bẩm một mình, lại lúc nào cũng ngậm cái gì trong miệng, đâm nghi. Bà gặng hỏi mãi.

Cuối cùng Dã Tràng kể thật.

Chuyện lọt ra ngoài. Rồi lọt tới tai vua Thủy — Long Vương dưới biển.

Long Vương sai sứ giả lên mời Dã Tràng xuống long cung. Số là trong biển đang có việc rối, cần một người nghe được tiếng muôn loài để phân xử.

Dã Tràng ngậm ngọc, theo sứ giả xuống biển. Ông giúp Long Vương gỡ được việc khó. Long Vương mừng lắm, giữ ông lại đãi đằng, ban vàng bạc châu báu.

Ở dưới ấy sung sướng, nhưng Dã Tràng nhớ nhà. Ông xin về.

Long Vương tiễn ông lên bờ, tặng thêm nhiều của cải.

Về đến nhà, ông kể hết cho vợ nghe: chuyện long cung, chuyện viên ngọc, chuyện mình được quý trọng thế nào dưới biển.

Người vợ nghe, trong bụng nảy ra một ý.

Nhân lúc chồng ngủ say, bà lấy trộm viên ngọc. Bà nghĩ: có viên ngọc này thì đến long cung cũng phải trọng vọng mình.

Bà mang ngọc trốn đi, xuống thuyền, ra khơi, định tìm đường xuống thủy cung sống đời phú quý.

Nhưng ra giữa biển thì sóng lớn nổi lên. Thuyền lật.

Viên ngọc rơi khỏi tay bà, chìm nghỉm xuống đáy biển Đông sâu thẳm, lẫn vào muôn vàn hạt cát.

Dã Tràng tỉnh dậy, không thấy ngọc, không thấy vợ. Ông chạy ra biển. Người ta kể lại cho ông nghe chuyện chiếc thuyền lật.

Ông đứng chết lặng trên bãi cát.

Rồi ông bắt đầu làm một việc mà ai nhìn cũng phải lắc đầu.

Ông xuống bãi, cúi xuống, vốc từng vốc cát, vo thành từng viên tròn nhỏ, xếp thành hàng, rồi đẩy dần ra phía biển. Ông định lấp biển. Lấp cạn biển thì sẽ tìm được viên ngọc.

Ông làm suốt ngày. Sóng lên, cuốn phăng tất cả những viên cát ông vừa xe. Bãi lại phẳng lì như chưa từng có ai làm gì.

Hôm sau ông lại xuống. Lại vo cát, lại xếp, lại đẩy. Sóng lại xóa.

Ông làm như thế cho đến khi kiệt sức mà chết ngay trên bãi.

Hồn ông hóa thành một con vật nhỏ, thân tròn, chân lêu nghêu, sống ở mép nước.

Cho đến bây giờ, cứ khi thủy triều rút, ra bãi biển là thấy chúng. Hàng nghìn con bò ra khỏi hang, cần mẫn vo cát thành những viên tròn xíu, xếp thành hình nan quạt quanh miệng hang, tỉ mẩn và bền bỉ.

Rồi con nước lên. Sóng tràn qua. Tất cả lại phẳng lì.

Hôm sau, chúng lại bò ra làm lại từ đầu.

Người đời gọi con vật ấy là con dã tràng, và có câu:

Ghi nhớ: Có những việc dù có chăm chỉ đến đâu cũng chẳng đi tới đâu — vì nó bắt đầu từ một mất mát không thể lấy lại. Cái đáng tiếc nhất trong truyện không phải viên ngọc, mà là lòng người.

🎯 Đố vui (M6): Con dã tràng ngoài bãi biển đang tìm cái gì trong cát? Câu ca dao nào của người Việt ra đời từ truyện này?

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ lao động vô ích đời đời nối thẳng sang thần thoại Hy Lạp: Sisyphus đẩy tảng đá lên núi để rồi nó lăn xuống, mãi mãi. Khác biệt thú vị: Sisyphus bị thần trừng phạt, còn dã tràng thì tự nguyện — ông xe cát vì hy vọng, không phải vì hình phạt. Mô-típ viên ngọc nghe hiểu tiếng muôn loài cũng có ở nhiều nền: nhẫn của Solomon (Do Thái), thức ăn thần trong thần thoại Bắc Âu (Sigurd nếm máu rồng, nghe được tiếng chim).