Ghi chú: đây là truyện cổ tích thế sự, không có nhân vật loài vật; kho ngụ ngôn xếp nó vào nhóm "truyện đời có bài học" — xem GHI CHÚ BIÊN TẬP ở bible.

Ngày xưa có một lái buôn tên là Vạn Lịch, giàu nứt đố đổ vách.

Thuyền buôn của hắn đi khắp các bến sông, chở đầy hàng, gia nhân hàng chục người. Vợ hắn là Mai Thị, người đẹp lại nết na, ăn ở với ai cũng nhã nhặn.

Nhưng Vạn Lịch có tật hay ghen.

Một hôm thuyền đậu bến, có anh lái thuyền ghé hỏi thăm đường. Mai Thị đang đứng trên mạn, thấy khách hỏi thì đáp lại vài câu cho phải phép, lại còn tươi cười.

Vạn Lịch từ trong khoang bước ra, thấy cảnh ấy thì máu ghen bốc lên tận óc.

Hắn không hỏi han gì. Hắn mắng vợ giữa bến sông, mắng những lời nặng nhất, trước mặt cả đám gia nhân.

Mai Thị chỉ nói một câu:

"Ông đã nghĩ về tôi như thế thì tôi ở lại làm gì."

Vạn Lịch quăng cho vợ một ít bạc, đuổi lên bờ.

Mai Thị lên bờ, không lấy nhiều, chỉ cầm chút ít làm lộ phí. Nàng đi mãi, đến một xóm nghèo ven sông thì dừng lại, xin ở nhờ.

Ở xóm ấy có một anh đánh giậm, nghèo đến nỗi cả nhà chỉ có manh chiếu rách, nhưng hiền lành, thật thà, ngày ngày lội bùn kiếm con tôm con tép.

Mai Thị thấy anh chân chất, bèn thuận về ở với anh.

Nàng vốn khéo tính toán. Nàng bảo chồng bỏ nghề giậm, đi buôn bán nhỏ, rồi lớn dần. Nàng dạy chồng cách ăn nói, cách cân đo, cách giữ chữ tín với khách. Anh đánh giậm ngày trước giờ đã thành người biết làm ăn.

Có bận, anh gánh hàng qua một bãi hoang, đào được một chum vàng người xưa chôn giấu. Vợ chồng từ đó nên nghiệp lớn, thuyền bè đi khắp các bến, tiếng tăm vang một vùng.

Còn Vạn Lịch, từ ngày đuổi vợ thì làm ăn thất bát.

Chuyến này lỗ, chuyến sau đắm thuyền. Người làm bỏ đi dần. Hắn xoay xở đủ đường, càng xoay càng lún, cuối cùng khánh kiệt, phải đi ở nhờ hết bến này bến khác.

Một hôm, thuyền hắn ghé một bến lạ. Người ta chỉ cho hắn nhà chủ giàu trong vùng để xin việc.

Vào đến nơi, hắn nhận ra bà chủ nhà.

Mai Thị cũng nhận ra hắn. Nàng không mắng một lời. Nàng sai người dọn cơm, mời ngồi tử tế, rồi bảo gia nhân lấy tiền lấy gạo cho hắn mang đi làm vốn.

Chính cái tử tế ấy mới là thứ Vạn Lịch không chịu nổi.

Hắn ngồi đó, nhìn người vợ mình từng đuổi đi, nhớ lại cái buổi chiều ở bến sông và những lời mình đã nói. Hắn xấu hổ đến mức không dám ngẩng đầu. Đêm ấy hắn bỏ đi, rồi chết trong uất hận.

Mai Thị nghe tin, thương người cũ, bèn xin phép đem tiền của còn lại của hắn đúc thành những đồng tiền để phát cho người nghèo trong vùng.

Người ta gọi thứ tiền ấy là đồng tiền Vạn Lịch.

Đến giờ, dân gian vẫn còn câu: "Đồng tiền Vạn Lịch thích bốn chữ vàng" — nhắc về một người từng giàu nhất vùng, mà giữ không nổi thứ quý nhất mình đang có.

Bài học: Của cải giữ được bằng lòng người, chứ không giữ được bằng lòng nghi kỵ — nghi oan một người tử tế là tự tay đuổi cái phúc ra khỏi cửa nhà mình.

Góc tương tác: Vạn Lịch mất sản nghiệp vì xui rủi, hay vì chính cái tính của hắn? Và vì sao Mai Thị đối tốt với người đã đuổi mình — theo bạn, đó là tha thứ hay là một cách trả lời dứt khoát nhất?