Giữa năm, khi lúa trên ruộng bậc thang đã bén rễ mà chưa tới lúc gặt, người Hà Nhì có một cái tết. Tết ấy gọi là Khô Già Già.

Ngày tết, việc đầu tiên cả bản làm không phải nấu cỗ. Việc đầu tiên là dựng một cây đu.

Vì sao lại thế? Chuyện kể rằng ngày xưa có một bản làm lụng quanh năm không nghỉ.

Bản ấy chăm lắm. Chăm đến mức người ta quên mất cách ngồi xuống.

Sáng lên ruộng, tối về nhà, ăn xong lăn ra ngủ. Mùa mưa đắp bờ, mùa khô đào mương. Có nhà cả năm không sang nhà hàng xóm lấy một lần.

Ruộng thì nhiều thêm. Thóc thì đầy bồ. Nhưng bản thì mỗi năm một lặng.

Trẻ con trong bản không biết chơi. Chúng chỉ biết theo bố mẹ lên ruộng, ngồi ở bờ, nhìn.

Trong bản có một cô bé mồ côi tên Xi. Cha mẹ mất, Xi ở với một bà cụ già mắt kém. Nhà không có ruộng nên chẳng ai thuê. Ngày ngày Xi đi mót lúa rơi, nhặt củi, hái rau rừng.

Xi là đứa duy nhất trong bản có thì giờ ngẩng đầu lên.

Một buổi trưa tháng sáu, Xi vào rừng hái rau. Trời oi. Xi ngồi nghỉ dưới một cây to, thì thấy một cành cây rủ xuống thấp, đung đưa theo gió.

Xi nắm lấy cành. Cành nhún. Xi đu người lên.

Cành cây nhấc Xi khỏi mặt đất một chút. Chỉ một chút thôi. Nhưng trong khoảnh khắc ấy, Xi thấy gió lùa vào mặt, thấy cả tán rừng nghiêng đi, thấy bụng mình nhẹ bẫng.

Xi cười.

Xi cười to đến mức chính em giật mình — vì em chợt nhận ra đã lâu lắm rồi bản của em không có tiếng cười nào.

Chiều ấy, Xi kể cho bà cụ nghe. Bà cụ ngồi im rất lâu, rồi nói:

"Ngày bà còn bé, bản mình cũng có tiếng cười. Rồi người ta bận. Bận mãi thành quen. Quen mãi thì quên."

Xi hỏi: "Bà ơi, làm sao cho bản mình nhớ lại?"

Bà cụ nói: "Thì cháu treo cái cười ấy lên chỗ ai cũng nhìn thấy."

Xi không hiểu. Nhưng đêm ấy Xi nghĩ ra.

Sáng hôm sau, Xi ra bãi đất trống giữa bản. Em chặt bốn cây tre nhỏ, dựng chụm lại, buộc một cái xà ngang, rồi lấy dây rừng thắt thành một cái đu.

Cái đu của Xi xiêu vẹo, buộc vụng, ngồi lên là kêu cót két.

Nhưng nó nằm giữa bản, chỗ ai đi ruộng về cũng phải đi qua.

Trưa hôm ấy, một đứa trẻ đi qua, dừng lại. Nó nhìn cái đu. Nó nhìn Xi. Rồi nó leo lên.

Chiều hôm ấy có ba đứa. Hôm sau có mười đứa. Hôm sau nữa, có cả người lớn đứng vòng ngoài xem, tay còn cầm cuốc.

Có một người đàn ông đứng xem lâu nhất. Ông ta là người khỏe nhất bản, cả năm không nghỉ một ngày. Ông nhìn cái đu tre xiêu vẹo, rồi bỏ cuốc xuống.

"Buộc thế này gãy mất." — ông nói.

Rồi ông đi lấy cây.

Ông chọn bốn cây gỗ chắc, chôn sâu, buộc bằng dây rừng loại tốt, thử đi thử lại đến khi cái đu đứng vững như cái nhà. Người khác thấy vậy cũng xúm vào. Người chặt cây, người bện dây, người san phẳng chỗ đất dưới đu cho khỏi vấp.

Cây đu dựng xong vào một ngày giữa tháng sáu.

Hôm ấy cả bản không ai lên ruộng.

Người ta mổ lợn, giã bánh, nấu rượu. Người già ngồi thành vòng dưới gốc đu. Người trẻ thay nhau đu, đu cao đến mức chân chạm ngọn cỏ tranh trên bờ rào. Trẻ con chạy quanh, hò hét.

Bà cụ mắt kém được dắt ra ngồi chỗ mát nhất. Bà không nhìn rõ cái đu, nhưng bà nghe được.

Bà bảo Xi: "Đúng rồi đấy. Cháu treo được rồi."

Từ đó thành lệ.

Cứ đến giữa năm, khi lúa đã cấy xong mà chưa tới mùa gặt, người Hà Nhì lại dựng đu. Đu dựng ở chỗ đất bằng nhất, đẹp nhất của bản. Dựng đu là việc của cả bản chứ không của riêng nhà nào.

Rồi mới đến cỗ, đến rượu, đến hát, đến những nghi lễ cầu cho mùa màng yên lành, cho người và vật nuôi khỏe mạnh.

Và có một điều bản ấy dặn lại con cháu.

Trong ngày Khô Già Già, ai cũng được lên đu. Nhà giàu, nhà nghèo, đứa có cha mẹ, đứa mồ côi — không phân biệt. Bởi cái đu ấy vốn do một đứa trẻ mồ côi buộc bằng dây rừng mà thành.

Người Hà Nhì nói rằng: bản nào mà đứa trẻ nghèo nhất cũng cười được, thì bản ấy còn.

Ghi nhớ: Làm quanh năm là để sống. Nhưng ngồi xuống với nhau một ngày, đó mới là bản.

- Khô Già Già (còn viết Khu Già Già) — tết giữa năm của người Hà Nhì, thường vào khoảng tháng sáu âm lịch, khi lúa đã cấy xong. Đây là một trong những lễ tết lớn nhất trong năm của dân tộc này, mang tính cầu mùa và gắn kết cộng đồng. Dựng đu là hoạt động đặc trưng, do cả bản cùng làm.

- Đu — trò chơi dân gian phổ biến trong hội xuân và lễ tết của nhiều dân tộc Việt Nam, không riêng Hà Nhì. Ở Khô Già Già, cây đu vừa là trò chơi vừa là biểu tượng của ngày nghỉ chung.

- Bản — đơn vị cư trú cơ bản của các dân tộc vùng cao phía Bắc, tương đương làng ở miền xuôi.

🎯 Đố vui (M6): Người khỏe nhất bản không phải người dựng cây đu đầu tiên, mà là người dựng lại nó cho chắc. Theo bạn, ai mới là người "mở" ra cái tết này — và vì sao?

🗺️ Bản đồ dân tộc (M9): Hà Nhì — hai sinh hoạt cộng đồng tiêu biểu nhất là Gạ Ma Thú (cúng rừng đầu nguồn) và Khô Già Già (tết giữa năm, dựng đu). Một lễ để giữ nước, một lễ để giữ người.