Người Hà Nhì ở trên cao. Cao đến mức mây nằm dưới sân nhà. Ở chỗ ấy, đất bằng thì hiếm mà núi thì thừa.

Vậy mà đi Y Tý, đi Mường Tè, nhìn lên sườn núi sẽ thấy hàng trăm bậc ruộng xếp từ chân lên tận đỉnh, bậc nào cũng đầy nước, sáng loáng như gương. Ai làm ra chúng? Chuyện kể rằng đầu tiên là một chàng trai tên Chu.

Đời ấy, người Hà Nhì mới lên núi. Họ gieo lúa nương — chọc lỗ, tra hạt, chờ trời mưa. Mưa nhiều thì được ăn. Mưa ít thì nhịn.

Chu lấy vợ vào một năm trời không mưa.

Cưới xong, hai vợ chồng lên nương thì nương chỉ có gốc rạ cháy. Người vợ ngồi xuống bờ đá, không khóc, chỉ nói: "Nhà mình lấy gì mà ăn?"

Chu không trả lời được.

Đêm ấy Chu không ngủ. Chàng nghĩ mãi một điều lạ: mưa xuống thì nước đi đâu? Nương thì khô, mà dưới suối thì nước ầm ầm cả năm.

Sáng ra, Chu vác dao lên núi. Chàng đi ngược lên, đi mãi, tìm xem con nước từ đâu ra.

Đến lưng chừng núi, chàng thấy một khe nhỏ chảy ra từ hốc đá. Nước trong, mát, chảy quanh năm chứ không đợi mưa. Nước ấy men theo triền dốc, chảy tuột xuống suối, chẳng đọng lại chỗ nào.

Chu ngồi nhìn cả buổi. Rồi chàng nhìn thấy một con dúi.

Con dúi đào đất ngay cạnh dòng nước. Nó đùn đất ra thành một cái gờ nhỏ. Nước gặp gờ đất, không chảy tuột nữa, mà tụ lại thành một vũng con bằng cái nón.

Chu nhìn vũng nước ấy. Rồi chàng nhìn cả sườn núi.

Chàng chạy về bản.

"Tôi làm được rồi!" — Chu nói với vợ, thở không ra hơi — "Nước không chịu ở trên dốc. Nhưng nếu mình bạt dốc thành mặt bằng, đắp bờ giữ lại, thì nước phải ở."

Người vợ nhìn chồng. Rồi nhìn ngọn núi cao ngất trước mặt. Nàng không cười, cũng không cản. Nàng chỉ đi lấy thêm một con dao.

Hai vợ chồng bắt đầu từ chỗ thấp nhất.

Họ bạt đất sườn dốc, hất phần đất phía trên xuống phía dưới, làm thành một mặt phẳng dài như dải khăn. Rồi lấy đất ấy đắp thành bờ ở mép ngoài, nện chặt cho khỏi vỡ.

Một bậc ruộng mất trọn một mùa trăng.

Người trong bản đi qua thì hỏi: "Làm gì thế?" Chu nói làm ruộng. Người ta cười. Ruộng thì phải dưới thung, ai lại làm ruộng trên núi.

Bậc thứ hai làm nhanh hơn. Bậc thứ ba nhanh hơn nữa, vì đã quen tay. Hết mùa mưa năm ấy, hai vợ chồng có bảy bậc ruộng con con nằm vắt ngang sườn núi.

Nhưng ruộng chưa có nước.

Chu lại lên khe đá. Lần này chàng làm một việc mà cả bản cho là điên: chàng đào một cái rãnh nhỏ, men theo sườn núi, đi vòng vèo cả nửa ngày đường, để dẫn nước từ khe về ruộng mình.

Rãnh ấy không được dốc quá — dốc quá thì nước chạy mạnh, lở bờ. Cũng không được bằng quá — bằng quá thì nước đứng, không đi.

Chu làm hỏng bốn lần. Lần thứ năm, chàng nhờ một ông cụ trong bản đi cùng.

Ông cụ không đào. Ông cụ chỉ đi trước, cầm một bát nước đầy, đặt xuống từng chỗ rồi ngắm. Chỗ nào nước trong bát nghiêng về phía trước thì gật đầu. Chỗ nào nước nghiêng ngược lại thì lắc.

Cứ thế, ông cụ dò ra được cái độ dốc vừa đủ để nước chịu đi mà không phá.

Đến mùa mưa, nước theo mương về tới bậc ruộng cao nhất. Đầy bậc trên thì tràn xuống bậc dưới. Đầy bậc dưới thì tràn xuống bậc dưới nữa.

Bảy bậc ruộng đầy nước, xếp thành bảy tấm gương úp lên sườn núi.

Cả bản kéo nhau ra xem.

Vụ ấy, nhà Chu có thóc trong khi cả bản vẫn trông trời. Vụ sau, bản có thêm mười nhà làm ruộng bậc thang. Vụ sau nữa, không đếm được nữa.

Nhưng có một điều Chu dặn lại, và đến giờ người Hà Nhì vẫn giữ.

Chu nói: "Ruộng bậc thang không phải của một người. Nước đi từ ruộng nhà trên xuống ruộng nhà dưới. Nhà trên tham nước thì nhà dưới chết khát. Nhà dưới phá bờ thì nhà trên lở đất. Muốn có ruộng thì phải có hàng xóm."

Vì vậy, ở bản Hà Nhì, việc chia nước không do ai một mình quyết. Đến mùa, cả bản họp, cắt cử người trông mương, định giờ mở nước cho từng khoảnh. Ai lén be bờ lấy nước riêng thì bản phạt.

Còn cái đám ruộng bảy bậc đầu tiên của vợ chồng Chu, sau này con cháu nối nhau mở thêm. Đời cha mở mấy bậc, đời con mở mấy bậc, đời cháu mở mấy bậc.

Đến bây giờ, ai đứng dưới chân núi ngước lên, thấy ruộng leo tới tận mây, thì nên biết: một sườn núi ấy không phải công của một mùa, cũng không phải công của một người.

Nó là công của rất nhiều đời, cộng lại.

Ghi nhớ: Nước chảy từ ruộng trên xuống ruộng dưới. Cho nên trên núi, muốn no một mình cũng không được.

- Ruộng bậc thang — cách canh tác lúa nước trên sườn dốc bằng cách bạt đất thành từng bậc phẳng có bờ giữ nước. Đây là kỹ thuật nông nghiệp lâu đời của nhiều dân tộc vùng cao phía Bắc: Hà Nhì, H'Mông, Dao, La Chí… Ruộng bậc thang ở Bát Xát, Y Tý (Lào Cai) và Hoàng Su Phì (Hà Giang) là những vùng tiêu biểu.

- Mương dẫn nước — rãnh đào men sườn núi dẫn nước từ khe nguồn về ruộng, cần độ dốc rất chuẩn. Việc trông coi và chia nước mương thường do cả bản cùng quy định.

- Nhà trình tường — nhà tường đất nện dày của người Hà Nhì, mát mùa hè, ấm mùa đông, hợp với khí hậu vùng cao.

🎯 Đố vui (M6): Ông cụ dò độ dốc cho mương bằng một bát nước đầy. Vì sao cách đơn giản này lại hiệu quả?

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ con vật dạy người một kỹ thuật rất phổ biến: ở đây là con dúi đùn đất dạy cách đắp bờ giữ nước. Đối chiếu với mô-típ quạ dạy chôn cất, nhện dạy dệt trong các kho truyện khác. Điểm riêng của bản Hà Nhì: con vật không nói năng, không hóa thần — nó chỉ làm, còn người thì nhìn ra.

🗺️ Bản đồ dân tộc (M9): Hà Nhì — ruộng bậc thang Y Tý, Bát Xát (Lào Cai) là một trong những cảnh quan nông nghiệp đặc trưng nhất của dân tộc này.