Ở Đắk Lắk có một con sông chảy ngược.

Các sông khác ở Việt Nam đều xuôi ra biển Đông. Riêng sông Sêrêpôk thì chảy về hướng tây, len qua rừng khộp rồi đi tiếp sang phía Mê Kông.

Trên con sông ngược ấy có hai ngọn thác, cách nhau không xa. Một thác gọi là Dray Nur — thác Vợ. Một thác gọi là Dray Sáp — thác Chồng.

Người Ê Đê kể rằng ngày xưa, hai ngọn thác ấy chỉ là một.

Ngày ấy, hai bên bờ sông là hai buôn — hai làng.

Buôn bên này có một chàng trai. Anh khỏe, đi rừng giỏi, đánh chiêng hay. Đêm hội, tiếng chiêng của anh nổi lên là cả buôn biết ai đang đánh.

Buôn bên kia có một cô gái. Nàng dệt đẹp nhất vùng. Tấm thổ cẩm nàng dệt, hoa văn đi đều như nhịp bước chân, ai nhìn cũng phải cầm lên xem.

Hai người gặp nhau ở bến sông.

Sông chỉ rộng chừng ấy thôi. Buổi sáng, nàng ra bến giặt; anh ở bờ bên này, gùi trên vai, đứng lại. Họ nhìn nhau qua mặt nước. Ban đầu chỉ là nhìn. Rồi thành gọi. Rồi thành hẹn.

Có một tảng đá lớn giữa dòng, nước chảy qua hai bên. Họ hẹn nhau ở đó. Chiều nào cũng vậy: hai người ngồi trên tảng đá giữa sông, nói với nhau đủ thứ chuyện, cho đến khi mặt trời xuống sau rặng cây và mặt nước chuyển màu.

Nhưng hai buôn không thuận nhau.

Chuyện cũ từ đời nào, không ai còn nhớ đầu đuôi. Chỉ biết là người bên này không được sang bên kia, và người bên kia không được sang bên này.

Chàng trai về thưa với già làng. Già làng lắc đầu.

Cô gái về thưa với mẹ. Mẹ nàng ngồi lặng rất lâu, rồi cũng lắc đầu.

Theo lệ mẫu hệ của người Ê Đê, việc dựng vợ gả chồng là do bên nhà gái đứng ra lo — nhà gái mang lễ sang hỏi chồng, rồi chàng trai về ở nhà vợ. Nhưng lễ ấy phải được cả hai buôn chấp thuận. Mà hai buôn thì không nhìn mặt nhau.

Chiều hôm ấy, hai người vẫn ra tảng đá giữa dòng.

Họ ngồi im rất lâu. Nước chảy qua chân họ, mát và đều.

Rồi cô gái nói:

"Người ta không cho mình ở cùng một bên bờ."

Chàng trai đáp:

"Vậy thì mình ở giữa dòng."

Đêm ấy trời nổi giông.

Người hai buôn nghe tiếng sấm dội trong rừng, tiếng cây gãy, tiếng nước réo lên như chưa từng réo bao giờ. Không ai dám ra khỏi nhà.

Mưa suốt đêm.

Sáng hôm sau, người ta ra bờ sông.

Tảng đá giữa dòng không còn.

Và con sông không còn chảy một dòng như trước. Ngay chỗ ấy, dòng nước đã tách làm hai, đổ xuống thành hai ngọn thác, cách nhau một quãng rừng.

Không ai tìm thấy hai người.

Từ đó, người Ê Đê gọi ngọn thác bên này là Dray Nur, và ngọn thác bên kia là Dray Sáp.

Dray Nur đổ xuống thành một tấm nước rộng, trắng xóa, chảy đều và bền như một tấm thổ cẩm được dệt suốt ngày đêm không nghỉ.

Dray Sáp thì ầm ào hơn, tung bọt mù mịt, tiếng dội vào vách đá vang xa như tiếng chiêng.

Hai ngọn thác không gặp nhau. Nhưng chúng cùng một dòng nước. Nước từ Dray Nur và nước từ Dray Sáp, chảy một quãng nữa rồi lại nhập vào nhau mà đi tiếp về hướng tây.

Người già trong buôn chỉ chỗ ấy cho con cháu và nói: rốt cuộc họ vẫn về được với nhau, chỉ là phải đi vòng.

Còn hai buôn thì sao?

Người ta kể rằng sau đêm giông ấy, hai buôn không còn giữ được mối cũ nữa.

Bên này mất một người con trai. Bên kia mất một người con gái. Cái mất giống hệt nhau. Và khi hai bên cùng ngồi xuống bên bờ sông, cùng nhìn hai ngọn thác mới hiện ra, thì chuyện cũ mà không ai còn nhớ đầu đuôi bỗng trở nên rất nhỏ.

Họ làm lễ chung.

Từ đó, người hai buôn qua lại được với nhau. Trai gái hai bên lấy nhau. Đến mùa lễ, chiêng hai buôn cùng nổi.

Chỉ có điều, cái giá của việc ấy đã trả rồi, và trả bằng hai người.

Hôm nay, Dray Nur và Dray Sáp vẫn đổ.

Mùa mưa thì nước đục và ầm ào, khách đứng cách xa mấy chục bước vẫn ướt áo vì bụi nước. Mùa khô thì nước trong, thác mảnh đi, sau màn nước lộ ra cả một hang đá dài mà người ta có thể đi vào.

Ai đến đó, đứng giữa tiếng nước dội, thì nên nhớ rằng người Ê Đê không gọi đây là hai cái thác.

Họ gọi là thác Vợ và thác Chồng.

Ghi nhớ: Có những dòng nước tách nhau ra ở đầu nguồn, nhưng chưa bao giờ thôi chảy về cùng một phía.

📌 Về bản kể này: Truyền thuyết về Dray Nur – Dray Sáp có nhiều dị bản ở Đắk Lắk; một số bản kể có con rắn lớn hoặc con của thần nước làm dòng sông tách đôi. Bản trên chọn dòng kể về đôi trai gái hai buôn và đã kể trang trọng, không tả cảnh chết. Hai thác là có thật, trên sông Sêrêpôk.

🎯 Đố vui (M6): "Dray Nur" và "Dray Sáp" được người Ê Đê gọi là thác gì và thác gì? Sông Sêrêpôk có gì đặc biệt so với các sông khác ở Việt Nam? (Gợi ý: hướng chảy.)

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ đôi tình nhân bị ngăn cách rồi hóa thành cảnh vật đi khắp thế giới: Ngưu Lang – Chức Nữ hóa thành hai vì sao hai bên dải Ngân Hà (Trung Hoa); Orpheus và Eurydice vĩnh viễn cách nhau một cái ngoái đầu (Hy Lạp); Sự tích trầu cau của người Kinh có ba người hóa thành cau, trầu và đá vôi. Bản Ê Đê có một chi tiết mà các bản kia không có: hai dòng nước tách ra rồi lại nhập vào nhau ở hạ nguồn. Chia lìa ở đây không phải là vĩnh viễn — chỉ là phải đi vòng.