Mỗi năm một lần, vào mùa Katê, có một đoàn người từ trên núi đi xuống.

Họ mang theo những cái hòm gỗ. Trong hòm là y trang — bộ áo mũ khăn đai dùng để dâng lên các vị thần được thờ trong tháp. Suốt cả năm, những bộ áo ấy nằm trên núi. Chỉ đến mùa Katê, người trên núi mới mang xuống, trao lại cho người dưới đồng bằng, để đoàn rước đưa lên tháp.

Người trên núi là người Ra Glai. Người dưới đồng bằng là người Chăm.

Vì sao lại thế? Vì sao áo của người dưới xuôi lại nằm trên núi cả năm trời?

Người già ở cả hai bên đều kể một câu chuyện.

Ngày xưa, ngày xưa lắm, có một người mẹ sinh được nhiều con gái.

Theo lệ mẫu hệ — con mang họ mẹ, và người con gái là người nối dòng — bà chia cho các con mỗi người một phần.

Người chị cả xuống vùng đồng bằng ven biển. Ở đó có ruộng nước, có sông, có bãi cát và cửa biển. Chị dựng làng, cấy lúa, dệt vải, và về sau dựng những ngọn tháp gạch trên đồi để thờ.

Người em út ở lại vùng núi. Ở đó có rừng, có suối, có mây xuống thấp đến mức chạm được tay.

Theo lệ nhà, người con út là người ở lại. Không phải vì em kém phần. Ngược lại: người ở lại là người giữ nhà, giữ mồ mả, giữ đồ vật của dòng họ. Em út giữ cái gốc.

Hai chị em thương nhau lắm. Nhưng đường xa, núi cao, mỗi năm chỉ gặp được một lần.

Rồi một năm, có tin dữ.

Người ta kể rằng vùng đồng bằng khi ấy gặp cơn tao loạn — giặc cướp nổi lên, làng mạc phải bỏ chạy vào rừng, người xuôi ngược không yên. Cái gì mang được thì mang, cái gì không mang được thì đành bỏ lại.

Người chị cả gói ghém những thứ quý nhất của làng: mấy bộ y trang dùng để dâng lên các vị thần trong tháp, mấy món đồ thờ bằng bạc, mấy tấm khăn dệt tay mà mẹ để lại.

Chị nhìn quanh. Chị không biết gửi cho ai.

Rồi chị nghĩ tới em út.

Chị gánh những cái hòm ấy lên núi. Đường dốc, đi mấy ngày mới tới. Đến nơi thì chị chỉ nói được một câu:

"Chị gửi em. Khi nào yên, chị lên xin lại."

Người em út không hỏi trong hòm có gì. Em nhận, khiêng vào nhà, đặt lên chỗ cao nhất — chỗ vốn dành cho đồ thờ của chính nhà mình.

Rồi thời loạn qua. Nhưng nhiều năm đã trôi.

Người chị cả xuống núi về lại làng cũ, dựng lại nhà, sửa lại tháp. Khi mọi việc đã yên, chị nhớ đến những cái hòm.

Chị lên núi.

Người em út dẫn chị vào nhà, chỉ lên chỗ cao nhất. Mấy cái hòm vẫn nằm đó. Gỗ có sẫm màu đi vì khói bếp, nhưng chốt vẫn cài, dây vẫn buộc nguyên nút mà chị đã thắt.

Em mở ra.

Y trang còn nguyên. Không mất một sợi chỉ. Người em út đã giữ chúng suốt bấy nhiêu năm — mỗi mùa khô lại mang ra hong nắng, mỗi mùa mưa lại xếp lại cho khỏi mốc, không một lần mặc thử, không một lần đem khoe ai.

Người chị ôm lấy em, khóc.

Rồi chị nói:

"Em giữ được thứ này qua ngần ấy năm. Vậy thì cứ để em giữ."

Người em ngơ ngác:

"Nhưng là của chị."

"Của chị thì chị mang lên tháp. Nhưng cất thì em cất. Mỗi năm đến mùa lễ, em mang xuống cho chị. Lễ xong, chị lại gửi em mang về."

Người em út nghĩ một lúc, rồi gật đầu.

Không phải vì đó là gánh nặng nhẹ. Giữ đồ của người khác suốt cả năm là một trách nhiệm. Nhưng người em hiểu ý chị:

Từ đó thành lệ.

Y trang của các vị thần được cất trên núi, trong nhà người Ra Glai. Mỗi năm đến mùa Katê, người Ra Glai gánh hòm xuống núi. Người Chăm ra đón, làm lễ nhận, rồi đoàn rước đưa y trang lên tháp trong tiếng trống ghi-năng và tiếng kèn saranai.

Lễ xong, y trang lại được xếp vào hòm, và đoàn người lại gánh ngược lên núi.

Và cứ thế, hết mùa Katê này đến mùa Katê khác, suốt bao nhiêu đời.

Hôm nay đến Ninh Thuận vào mùa Katê, vẫn thấy cảnh ấy.

Đoàn người từ vùng cao xuống, gánh những cái hòm gỗ. Người dưới xuôi ra tận đầu làng đón. Hai bên chào nhau, hỏi thăm nhau chuyện một năm qua — mùa rẫy thế nào, đứa nhỏ nhà ai đã lấy chồng, ông cụ nào đã mất.

Rồi họ cùng đi lên tháp.

Người ngoài nhìn vào thì thấy một nghi lễ. Người trong cuộc thì biết rõ hơn: đó là hai chị em, mỗi năm gặp nhau một lần, và cái cớ để gặp là một hòm áo mà bên này gửi bên kia giữ, từ rất lâu rồi.

Ghi nhớ: Có những sợi dây buộc người ta lại với nhau bền hơn cả máu mủ — đó là khi người này tin người kia đủ để gửi thứ quý nhất của mình.

📌 Về bản kể này: Tục người Ra Glai cất giữ y trang và trao lại cho người Chăm trong lễ Katê là có thật và còn thực hành đến nay. Câu chuyện trên là truyện dân gian giải thích tục lệ ấy, lưu truyền ở cả hai cộng đồng, có nhiều dị bản về chi tiết. Đây là truyện kể, không phải ghi chép lịch sử.

🎯 Đố vui (M6): Trong chế độ mẫu hệ, vì sao người con gái út lại là người ở lại giữ nhà và giữ đồ của dòng họ, chứ không phải chị cả? (Gợi ý: người ở lại là người giữ gốc — giữ nhà, giữ mồ mả, giữ việc thờ cúng.)

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Cổ tích khắp thế giới thường cho người em út là nhân vật chính — người em út bị anh chiếm gia tài trong Cây khế, người con thứ ba trong cổ tích Grimm, người em út thắng cuộc trong truyện Nga. Nhưng ở đó em út là kẻ yếu thế được đền bù. Trong xã hội mẫu hệ Ra Glai thì ngược hẳn: em út là người có vị trí cao nhất trong việc giữ của và giữ dòng — không phải phần thưởng, mà là bổn phận. Đây là một trong rất ít chỗ trong toàn kho truyện có góc nhìn này.