Có một đứa trẻ sinh ra không có tay, không có chân, tròn lông lốc như một cái sọ dừa. Người mẹ định đem bỏ. Nhưng nó cất tiếng gọi: "Mẹ ơi, con là người đấy. Mẹ đừng bỏ con mà tội nghiệp."

Ngày xưa, ở một làng nọ có hai vợ chồng nghèo đi ở cho nhà phú ông. Họ hiền lành, chăm chỉ, nhưng ngoài năm mươi tuổi vẫn chưa có mụn con nào.

Một hôm, trời nắng gắt, người vợ vào rừng hái củi. Khát quá, bà thấy một cái sọ dừa bên gốc cây, trong đọng đầy nước mưa, bèn bưng lên uống. Về nhà, bà có mang.

Ít lâu sau, chồng bà mất. Bà sinh ra một đứa con không chân không tay, tròn như quả dừa.

Bà buồn quá, toan đem bỏ đi. Đứa bé bỗng lên tiếng:

"Mẹ ơi, con là người đấy. Mẹ đừng bỏ con mà tội nghiệp."

Bà thương con, đành nuôi. Bà đặt tên nó là Sọ Dừa.

Sọ Dừa lớn lên, vẫn cứ tròn lông lốc như thế, lăn lông lốc trong nhà, chẳng làm được việc gì. Bà mẹ than thở:

"Con nhà người ta bảy tám tuổi đã đi chăn bò. Con thì chẳng được tích sự gì."

Sọ Dừa liền nói: "Chuyện đó khó gì. Mẹ cứ xin cho con đi chăn bò nhà phú ông."

Bà mẹ ngại, nhưng cũng đánh liều sang hỏi. Phú ông ngần ngừ, rồi nghĩ: nuôi nó tốn ít cơm, được việc thì tốt, không được cũng chẳng thiệt bao nhiêu. Ông ta gật đầu.

Từ hôm ấy, Sọ Dừa lăn theo đàn bò ra đồng. Lạ thay, chiều nào bò cũng no căng bụng, con nào con nấy béo mượt. Phú ông mừng lắm.

*

Phú ông có ba cô con gái. Ngày mùa, người ở ra đồng cả, ba cô thay phiên nhau đem cơm cho Sọ Dừa.

Hai cô chị vốn kiêu kỳ, hắt hủi Sọ Dừa ra mặt. Đưa cơm thì để bịch xuống rồi bỏ đi ngay, chẳng thèm nhìn.

Chỉ có cô Út là hiền lành, tính hay thương người. Cô đối đãi với Sọ Dừa tử tế, đưa cơm tận nơi, hỏi han vài câu.

Một hôm, đến phiên cô Út mang cơm ra đồng. Đi gần tới, cô bỗng nghe tiếng sáo véo von vọng ra từ sau bụi tre. Cô rón rén nhìn qua kẽ lá.

Không có Sọ Dừa. Chỉ có một chàng trai khôi ngô tuấn tú đang nằm trên chiếc võng đào mắc giữa hai thân tre, thổi sáo cho đàn bò gặm cỏ.

Cô Út vừa động chân, chàng trai biến mất. Trên bãi cỏ chỉ còn Sọ Dừa nằm lăn lóc như mọi ngày.

Cô Út không nói với ai. Nhưng từ đó, cô đem lòng thương Sọ Dừa. Có của ngon vật lạ, cô đều giấu đem cho.

*

Cuối mùa, Sọ Dừa về giục mẹ đến nhà phú ông hỏi vợ cho mình.

Bà mẹ sửng sốt: "Con thì lấy ai? Người ta cười cho."

Nhưng Sọ Dừa nằng nặc. Bà đành sắm buồng cau đi hỏi.

Phú ông cười khẩy. Ông ta muốn từ chối cho khéo, bèn thách cưới thật nặng:

"Muốn hỏi con gái ta thì phải có một chĩnh vàng cốm, mười tấm lụa đào, mười con lợn béo, mười vò rượu tăm."

Bà mẹ về, buồn rầu kể lại, nghĩ bụng thế là xong.

Sọ Dừa chỉ nói: "Mẹ cứ yên tâm."

Đến ngày hẹn, bà mẹ ra nhà ngoài thì sững người. Trong nhà bỗng đâu có đủ cả: chĩnh vàng cốm sáng lóa, lụa đào xếp chồng, lợn béo kêu eng éc ngoài sân, vò rượu tăm xếp hàng. Lại có cả một đoàn gia nhân tấp nập khiêng lễ vật.

Phú ông hoa cả mắt. Ông ta gọi ba cô con gái ra, hỏi ai bằng lòng lấy Sọ Dừa.

Hai cô chị bĩu môi, che miệng cười khinh khỉnh, bỏ vào buồng.

Chỉ có cô Út cúi mặt, khẽ nói: "Cha đặt đâu, con ngồi đấy ạ."

Đám cưới được tổ chức linh đình. Ai cũng đến xem, nửa vì tò mò, nửa vì thương cô Út.

Nhưng đến lúc rước dâu, mọi người ngơ ngác: chẳng thấy Sọ Dừa đâu cả. Chỉ thấy một chàng trai khôi ngô tuấn tú đứng bên cô dâu, tay dắt tay, mặt mày rạng rỡ.

Ai nấy sững sờ. Còn hai cô chị thì vừa tiếc vừa ghen, mặt tái đi.

*

Vợ chồng Sọ Dừa sống với nhau hạnh phúc. Chàng ngày đêm miệt mài đèn sách. Năm ấy triều đình mở khoa thi, chàng đi thi và đỗ trạng nguyên.

Chẳng bao lâu, nhà vua cử quan trạng đi sứ nước ngoài.

Trước lúc lên đường, Sọ Dừa đưa cho vợ một hòn đá lửa, một con dao và hai quả trứng gà, dặn kỹ:

"Nàng giữ luôn bên mình, phòng khi cần dùng đến."

Cô Út không hiểu, nhưng vẫn cất kỹ trong người.

*

Chồng đi vắng, hai cô chị sang chơi. Họ ngọt ngào rủ em gái đi thuyền dạo chơi trên sông.

Ra tới giữa dòng, hai cô chị bất ngờ đẩy em xuống nước, rồi chèo thuyền về, định bụng sẽ thay em làm bà trạng khi quan trạng trở về.

Cô Út rơi xuống sông. Ngay lúc ấy, một con cá kình khổng lồ há miệng nuốt chửng cô.

Nhưng trong bụng cá, cô sực nhớ con dao chồng đưa. Cô lấy dao rạch một đường, thoát ra ngoài, dạt vào một hòn đảo hoang giữa biển.

Trên đảo chẳng có ai. Cô lấy hòn đá lửa đánh lửa nướng cá ăn qua ngày, lấy lá kết thành lều mà ở. Hai quả trứng gà cô ấp, nở ra một đôi gà con. Đôi gà lớn lên, ngày ngày quanh quẩn bên cô, làm bạn với cô giữa nơi vắng vẻ.

Cô sống như thế, không biết bao nhiêu ngày tháng.

*

Một hôm, có chiếc thuyền lớn đi ngang qua đảo.

Con gà trống trên đảo bỗng vỗ cánh, gáy vang:

Quan trạng trên thuyền nghe tiếng gà lạ, giật mình, truyền cho thuyền ghé vào đảo.

Chàng bước lên bờ. Và ở đó, giữa hòn đảo hoang, chàng gặp lại người vợ mà chàng tưởng đã mất.

Hai vợ chồng ôm nhau khóc. Chàng đưa vợ xuống thuyền, đưa nàng về nhà.

Về đến nơi, quan trạng không nói gì với ai về chuyện đã xảy ra. Chàng chỉ mở tiệc mừng, mời bà con và cả hai cô chị vợ tới dự, còn giấu vợ trong buồng.

Hai cô chị đến, mặt buồn rười rượi, thi nhau kể lể chuyện em gái xấu số chết đuối, vừa kể vừa lau nước mắt, ra chiều thương xót lắm.

Quan trạng chỉ mỉm cười, không nói.

Đến giữa tiệc, chàng cho gọi vợ ra.

Cô Út bước ra, tươi tắn, khỏe mạnh.

Hai cô chị nhìn thấy em, mặt cắt không còn giọt máu. Họ đứng bật dậy, không dám nhìn ai, len lén bỏ về giữa chừng bữa tiệc.

Từ hôm ấy, hai cô bỏ nhà đi biệt xứ. Không ai còn gặp lại họ nữa.

Còn vợ chồng quan trạng thì sống với nhau êm ấm trọn đời.

Người ta bảo: cái sọ dừa xấu xí ngày nào hóa ra chỉ là cái vỏ. Điều đáng quý nằm ở bên trong — và trong cả làng, chỉ có một cô gái chịu nhìn vào đó.

- Nếu là bạn? (M3): Phú ông hỏi ba cô con gái: "Ai bằng lòng lấy Sọ Dừa?" Trước mặt bạn là một sinh vật tròn lông lốc, không tay không chân, cả làng chê cười. Bạn sẽ từ chối thẳng như hai cô chị, nhận lời như cô Út, hay xin gặp riêng để tìm hiểu trước? Bản gốc: cô Út nhận lời — nhưng chú ý, cô đã nhìn thấy chàng trai thổi sáo sau bụi tre từ trước. Cô không mù quáng; cô chỉ là người duy nhất chịu quan sát kỹ.

- Chi tiết đắt nhất: Sọ Dừa đưa vợ hòn đá lửa, con dao, hai quả trứng gà rồi ra đi. Chàng biết trước tai họa sẽ đến — nhưng chàng không ngăn, mà trang bị cho vợ để cô tự cứu mình. Cô Út thoát khỏi bụng cá bằng chính tay mình, sống sót trên đảo hoang bằng chính tay mình. Cổ tích Việt ít khi có nhân vật nữ chủ động như thế.

- Đừng nhìn vẻ ngoài (M7): Mô-típ "người mang lốt xấu xí hóa ra là người tài giỏi" có ở khắp nơi trên thế giới. Trong app đã có Hoàng tử Ếch (Grimm — hoàng tử bị nguyền thành ếch) và mô-típ Người đẹp và Quái thú. Nhưng có một khác biệt thú vị: Hoàng tử Ếch bị lời nguyền biến thành ếch; còn Sọ Dừa thì sinh ra đã thế — không ai nguyền cả. Chàng không cần được "giải cứu", chàng chỉ cần một người chịu nhìn thấy chàng.

- Câu hỏi: Hai cô chị chê Sọ Dừa xấu xí, rồi khi biết chàng đỗ trạng nguyên thì tiếc nuối và ghen tị đến mức hại em. Bạn nghĩ điều gì đáng sợ hơn: chê bai người khác vì vẻ ngoài, hay đổi thái độ ngay khi biết họ có giá trị?