Ra công đường, người khôn thì cãi. Người ngốc thì chỉ biết nói thật.

Nhưng có một lần, chính vì nói thật mà chàng Ngốc thắng kiện — và người ta cười suốt mấy trăm năm.

Ngày xưa, trong một làng nọ có một anh chàng ai cũng gọi là Ngốc.

Không phải anh ta đần độn gì. Chỉ là anh thật thà quá mức — ai nói gì cũng tin, ai bảo gì cũng làm, chẳng bao giờ nghĩ rằng trên đời có kẻ nói dối.

Người trong làng hay đem anh ra trêu. Nhưng anh chăm chỉ, khỏe mạnh, cày cuốc giỏi, nên cũng đủ ăn.

May cho anh, anh lấy được một người vợ khôn ngoan hiếm có. Chị hiền lành nhưng sắc sảo, nhìn người rất tinh, việc gì cũng tính trước được vài nước.

Trong nhà, mọi việc lớn nhỏ đều một tay chị lo. Anh Ngốc chỉ việc làm theo lời vợ, thế mà nhà cửa cứ êm ấm dần.

*

Trong làng có một lão nhà giàu nổi tiếng gian giảo. Lão có ruộng cò bay thẳng cánh, lại có tiền đút lót nên quen biết rộng, đi kiện cáo với ai lão cũng thắng.

Lão để mắt tới mảnh ruộng nhà anh Ngốc — mảnh ruộng tốt nhất vùng, nằm ngay cạnh ruộng lão.

Một hôm, lão sang gạ mua. Anh Ngốc lắc đầu:

"Ruộng này của cha mẹ tôi để lại. Tôi không bán đâu."

Lão nhà giàu bực lắm. Lão nghĩ ra một kế.

Ít lâu sau, lão đến gặp anh Ngốc, mặt mày niềm nở:

"Anh Ngốc này, tôi có ít vàng muốn gửi anh giữ hộ ba tháng. Nhà tôi dạo này hay bị trộm rình. Anh giữ giúp, tôi hậu tạ."

Anh Ngốc gãi đầu: "Ông cứ để đấy, tôi giữ cho."

Lão đưa cho anh một cái tráp nhỏ, có khóa, dặn đừng mở ra.

Rồi lão về, xoa tay cười thầm.

Kế của lão là thế này: đến hẹn, lão sẽ tới đòi, mà đòi gấp mười. Anh Ngốc không trả nổi thì lão kiện, quan xử, lão siết ruộng.

*

Người vợ nghe chồng kể chuyện thì cau mày ngay.

"Lão ấy giàu nứt đố đổ vách, nhà có người canh, việc gì phải gửi vàng cho mình? Có chuyện rồi."

Chị ngồi nghĩ một lát, rồi bảo chồng:

"Mình cứ cất tráp cho kỹ. Nhưng có một điều, mình phải nhớ cho bằng được. Từ nay tới lúc lão ấy đến đòi, ai hỏi gì mình cũng chỉ được trả lời đúng ba tiếng: 'Tôi không biết.'"

Anh Ngốc ngơ ngác: "Sao lại thế?"

"Mình cứ nghe tôi. Ba tiếng thôi: Tôi không biết. Đừng thêm chữ nào. Đừng bớt chữ nào."

Anh Ngốc gật đầu. Anh vốn nghe lời vợ tuyệt đối.

Rồi chị bắt chồng tập. Chị hỏi đủ thứ, hỏi cả tháng trời:

"Mình ăn cơm chưa?" — "Tôi không biết."

"Con trâu nhà mình mấy tuổi?" — "Tôi không biết."

"Tôi là ai?" — "Tôi không biết."

Tập mãi đến khi anh Ngốc trả lời trơn như cháo chảy, hỏi bất cứ điều gì cũng bật ra đúng ba tiếng ấy.

*

Ba tháng sau, lão nhà giàu tới.

"Anh Ngốc! Trả tôi cái tráp vàng."

Anh Ngốc đem tráp ra trả.

Lão mở tráp, đếm qua, rồi bỗng đập bàn quát tướng lên:

"Này! Tôi gửi anh mười nén vàng, sao trong này chỉ còn có một nén? Anh lấy của tôi chín nén rồi phải không?"

Anh Ngốc chỉ đáp: "Tôi không biết."

Lão gào lên: "Anh không biết là thế nào? Anh nhận giữ hay không nhận giữ?"

"Tôi không biết."

Lão tức đến tím mặt. Lão dọa đủ điều, chửi bới om sòm. Anh Ngốc vẫn cứ đúng ba tiếng ấy.

Cuối cùng lão đâm đơn kiện lên quan huyện.

*

Ngày xử, cả làng kéo nhau đi xem.

Quan huyện ngồi trên công đường, gõ thước:

"Nguyên đơn khai đi."

Lão nhà giàu quỳ xuống, giọng rành rọt như đã học thuộc:

"Bẩm quan, con gửi tên Ngốc này giữ hộ mười nén vàng, có tráp có khóa hẳn hoi. Ba tháng sau con đến lấy thì chỉ còn một nén. Nó ăn cắp của con chín nén, xin quan xử cho."

Quan gật gù, quay sang anh Ngốc:

"Bị đơn! Nhà ngươi có nhận giữ tráp vàng của người này không?"

Anh Ngốc chắp tay: "Bẩm quan, tôi không biết."

Quan cau mày: "Không biết là sao? Ngươi có cầm cái tráp này không?"

"Bẩm quan, tôi không biết."

"Ngươi tên gì?"

"Bẩm quan, tôi không biết."

"Ngươi ở làng nào?"

"Bẩm quan, tôi không biết."

Quan huyện hỏi tới hỏi lui cả buổi. Hỏi gì cũng chỉ được đúng một câu.

Quan quay sang hỏi dân làng. Ai cũng thưa:

"Bẩm quan, anh này ngốc từ bé ạ. Hỏi gì cũng chỉ nói thế thôi."

Bấy giờ quan ngẫm nghĩ, rồi quay sang lão nhà giàu, hỏi một câu:

"Nhà ngươi có mười nén vàng. Nhà cửa ngươi cao rộng, người ăn kẻ ở đầy nhà. Vậy tại sao ngươi lại đem vàng gửi cho một kẻ ngốc nghếch cả làng đều biết là ngốc, hỏi tên còn không nhớ nổi?"

Lão nhà giàu ú ớ.

"Bẩm... bẩm... vì con tin nó thật thà..."

"Ngươi bảo nó thật thà," quan nói, "vậy sao bây giờ ngươi lại bảo nó ăn cắp?"

Lão cứng họng.

"Mà nếu nó ngốc đến mức không nhớ nổi tên mình," quan nói tiếp, "thì nó lấy đâu ra cái khôn để mở tráp có khóa, lấy đúng chín nén, để lại đúng một nén cho khéo? Kẻ ngốc mà tính được nước ấy thì cả huyện này chẳng ai ngốc nữa."

Cả công đường ồ lên.

Lão nhà giàu mặt xám ngoét, quỳ mọp xuống, run rẩy thú nhận toàn bộ mưu kế: lão vốn chỉ bỏ vào tráp một nén vàng, cốt bày trò để chiếm mảnh ruộng.

Quan huyện nổi giận, phạt lão một trận nên thân, bắt bồi thường cho anh Ngốc, lại truyền cho cả huyện biết mà tránh xa thói vu oan giá họa.

*

Anh Ngốc về nhà, vẫn ngơ ngác chẳng hiểu vì sao mình thắng kiện.

Vợ anh chỉ cười, dọn cơm ra.

Người trong làng từ đó bảo nhau:

"Anh Ngốc nhà ấy có ngốc thật đấy. Nhưng cái ngốc thật thà thì trời còn thương. Chứ cái khôn mà đi lừa người thì trời chẳng dung đâu."

Và họ thêm một câu nữa, nói nhỏ hơn:

"Với lại, có một bà vợ khôn thì ngốc mấy cũng chẳng sao."

- Nếu là bạn? (M3): Một lão nhà giàu nổi tiếng gian giảo bỗng dưng ngỏ ý gửi bạn giữ hộ một tráp vàng. Bạn sẽ:

- A. Nhận giữ, nhưng mở tráp ra đếm trước mặt người làm chứng → An toàn nhất, và mưu của lão sẽ hỏng ngay từ đầu.

- B. Nhận giữ và im lặng làm theo lời vợ (bản gốc — mạo hiểm hơn, nhưng thắng đẹp hơn).

- C. Từ chối thẳng → Không dính vào rắc rối, nhưng lão sẽ nghĩ mưu khác.

→ Bạn thấy cách nào khôn nhất? Người vợ trong truyện chọn cách B — vì chị hiểu rằng muốn kẻ gian lộ mặt thì phải để hắn đi hết nước cờ của hắn.

- Nhân vật hay nhất truyện không phải chàng Ngốc. Đó là người vợ. Chị nhìn ra âm mưu từ đầu, nghĩ ra cách gỡ, rồi bắt chồng tập cả tháng trời cho thuộc lòng. Cổ tích Việt có cả một dòng truyện về "người vợ khôn cứu chồng dại" — một cách dân gian ghi nhận trí tuệ của người phụ nữ trong xã hội xưa.

- Ba tiếng "Tôi không biết": Ba tiếng ấy thắng kiện không phải vì nó thông minh, mà vì nó nhất quán tuyệt đối. Lão nhà giàu đã dựng lên một câu chuyện dựa trên giả định "thằng Ngốc sẽ cãi lung tung rồi tự mâu thuẫn". Khi anh không cãi gì cả, cả mưu kế sụp đổ.

- Ghi chú biên tập: Truyện này mang màu sắc trào phúng dân gian. Chữ "Ngốc" ở đây không nhằm chê bai người kém trí — trong truyện, anh được kể như người thật thà đến mức may mắn, và chính sự thật thà ấy mới là thứ được ca ngợi. Bản kể này giữ giọng hóm hỉnh nhưng không chế giễu nhân vật.

- Câu hỏi: Quan huyện phá được vụ án không phải nhờ bằng chứng, mà nhờ một câu hỏi rất giản dị: "Sao ngươi lại gửi vàng cho một kẻ ngốc?" Bạn nghĩ vì sao những lời nói dối tinh vi lại thường bị lật tẩy bởi những câu hỏi đơn giản nhất?