Có một cô gái mồ côi, mỗi lần ngồi khóc là có một ông lão râu tóc bạc phơ hiện ra hỏi: "Làm sao con khóc?" Cô khóc bốn lần trong đời. Nhưng đến lần thứ năm thì cô không khóc nữa — cô tự đứng dậy.

Đó là chuyện của Tấm.

Ngày xưa, có hai chị em cùng cha khác mẹ. Cô chị tên Tấm, mẹ mất sớm. Cô em tên Cám, là con của người dì ghẻ. Ít lâu sau cha Tấm cũng qua đời. Từ đó Tấm sống với dì ghẻ và Cám.

Dì ghẻ thương con ruột bao nhiêu thì ghét con chồng bấy nhiêu. Mọi việc nặng trong nhà đều đổ lên đầu Tấm: chăn trâu, gánh nước, xay lúa, giã gạo, thái khoai, vớt bèo. Còn Cám thì được ăn trắng mặc trơn, chẳng phải động tay vào việc gì.

Một hôm, dì ghẻ đưa cho hai chị em mỗi người một cái giỏ, bảo ra đồng bắt tép.

"Đứa nào bắt được đầy giỏ, dì thưởng cho cái yếm đỏ."

Tấm mừng lắm. Cả buổi cô lội ruộng, mò cua bắt tép, chẳng nghỉ tay. Đến trưa thì giỏ đã đầy. Cám thì mải hái hoa bắt bướm, giỏ vẫn trống không.

Thấy giỏ chị đầy ắp, Cám nghĩ ra một mẹo. Nó gọi:

"Chị Tấm ơi chị Tấm! Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về mẹ mắng."

Tấm thật thà, đặt giỏ trên bờ rồi lội xuống ao gội đầu. Cám liền trút hết tép trong giỏ chị sang giỏ mình, ba chân bốn cẳng chạy về nhà lĩnh yếm đỏ.

Tấm lên bờ, nhìn cái giỏ trống, òa khóc.

Bỗng có tiếng hỏi dịu dàng: "Làm sao con khóc?"

Tấm ngẩng lên. Một ông lão râu tóc bạc phơ, áo nâu sồng, đứng ngay trước mặt. Ấy là ông Bụt.

Nghe Tấm kể xong, Bụt bảo: "Con xem trong giỏ có còn gì không?"

Tấm nhìn vào. Trong giỏ còn sót lại một con cá bống nhỏ xíu.

"Con đem cá bống về thả xuống giếng mà nuôi," Bụt dặn. "Mỗi bữa bớt phần cơm của mình cho nó ăn. Khi cho ăn, con gọi thế này —"

Từ đó, Tấm có một người bạn. Ngày ngày cô nhịn bớt bát cơm của mình, ra giếng gọi. Cá bống ngoi lên đớp cơm, quẫy đuôi mừng rỡ. Trong căn nhà không ai thương mình, đó là niềm vui duy nhất của Tấm.

Nhưng mẹ con Cám để ý. Chúng rình nghe được câu hát.

Hôm sau, dì ghẻ sai Tấm đi chăn trâu thật xa. Ở nhà, hai mẹ con ra giếng, cất giọng gọi y hệt. Cá bống tin, ngoi lên. Chúng bắt lấy, đem làm thịt.

Chiều về, Tấm ra giếng gọi mãi. Gọi đến khản cổ. Mặt nước phẳng lặng, không một gợn tăm.

Tấm ngồi bên thành giếng mà khóc.

Bụt lại hiện ra: "Làm sao con khóc?"

"Con bống của con không lên nữa."

"Con bống của con bị người ta bắt mất rồi," Bụt nói khẽ. "Con tìm lấy xương nó, bỏ vào bốn cái lọ, chôn xuống bốn chân giường mà nằm. Sau này sẽ có lúc dùng đến."

Tấm nghe lời. Nhờ một con gà mách chỗ, cô tìm được nắm xương bống, chia vào bốn lọ, chôn xuống bốn chân giường.

Ít lâu sau, nhà vua mở hội lớn. Cả kinh thành nô nức. Dì ghẻ và Cám sắm sửa áo quần đi xem.

Tấm cũng muốn đi. Dì ghẻ liền đổ một thúng thóc lẫn với một thúng gạo, trộn đều, ném xuống sân:

"Nhặt xong chỗ này thì được đi. Nhặt không xong thì ở nhà."

Tấm ngồi bệt xuống sân, nhìn núi thóc gạo lẫn lộn, nước mắt rơi lã chã.

Bụt hiện ra lần thứ ba. Ông vẫy tay. Một đàn chim sẻ từ đâu bay tới, sà xuống mổ tách thóc riêng, gạo riêng, nhoáng cái đã xong, chẳng ăn mất hạt nào.

"Con vào lấy bốn cái lọ dưới chân giường lên," Bụt bảo.

Tấm đào lên. Trong lọ thứ nhất là một bộ áo quần đẹp. Lọ thứ hai là một đôi hài thêu. Lọ thứ ba là một con ngựa nhỏ — đặt xuống đất liền hóa thành ngựa thật. Lọ thứ tư là bộ yên cương.

Tấm tắm rửa, thay áo, lên ngựa đi trẩy hội. Cô đẹp đến nỗi không ai nhận ra cô gái lấm lem thường ngày.

Khi qua một cây cầu, Tấm sẩy chân đánh rơi một chiếc hài xuống nước. Cô cố vớt mà không được, đành đi tiếp.

Lát sau, voi của nhà vua đi qua cầu, bỗng dừng lại, kêu vang, không chịu bước. Vua sai người xuống xem, thì vớt lên một chiếc hài thêu xinh xắn.

Vua ngắm chiếc hài, nói: "Người đi vừa chiếc hài này hẳn là người ta đang tìm."

Vua truyền lệnh: tất cả các cô gái trong hội đều được ướm thử, ai đi vừa thì vua cưới làm vợ.

Các cô lần lượt thử. Cám cũng chen vào ướm, nhét mãi không vừa. Đến lượt Tấm, cô nhẹ nhàng xỏ chân vào — vừa khít như in. Cô lại lấy trong người ra chiếc hài còn lại, đủ thành một đôi.

Thế là Tấm được rước về cung, thành hoàng hậu.

*

Tưởng chuyện đã hết. Nhưng mẹ con Cám không nguôi ganh ghét.

Đến ngày giỗ cha, Tấm xin phép vua về nhà. Dì ghẻ ngọt ngào bảo cô trèo lên cây cau hái buồng cau đẹp nhất cúng cha. Tấm vốn hiếu thảo, chẳng nghi ngờ gì, trèo lên.

Cô đang ở trên ngọn thì thấy cây rung mạnh. Nhìn xuống, dì ghẻ đang cầm dao đốn gốc.

"Dì làm gì thế?"

"Dì đuổi kiến cho con!" bà ta đáp.

Cây cau đổ. Tấm ngã xuống ao mà mất.

Dì ghẻ liền lấy áo quần của Tấm cho Cám mặc, đưa Cám vào cung thay chị.

*

Nhưng Tấm không mất hẳn.

Cô hóa thành một con chim vàng anh, bay về cung. Chim đậu bên cửa sổ, hót lảnh lót, quấn quýt bên nhà vua. Thấy Cám giặt áo cho vua, chim kêu:

Vua yêu quý chim, may cho nó một chiếc lồng vàng, ngày đêm ở bên.

Cám ghen, về mách mẹ. Dì ghẻ xui: giết chim đi.

Cám bắt chim làm thịt, lông đem đổ ra vườn. Chỗ ấy mọc lên hai cây xoan đào xanh tốt. Vua thấy đẹp, sai mắc võng nằm nghỉ dưới bóng cây. Cám lại sai người chặt cây, lấy gỗ đóng khung cửi.

Cám ngồi dệt. Khung cửi kêu lên:

Cám sợ hãi, đốt khung cửi, đem tro đổ thật xa ngoài đường cái.

Chỗ đống tro ấy mọc lên một cây thị. Cây chỉ ra đúng một quả, thơm nức cả một vùng.

Có bà lão hàng nước đi qua, ngửi thấy mùi thơm, ngửa nón lên khấn:

"Thị ơi thị, rụng vào bị bà, bà đem bà ngửi, chứ bà không ăn."

Quả thị rụng ngay vào bị. Bà lão đem về, để trên đầu giường mà ngắm.

Từ hôm ấy, lạ thay: mỗi lần bà đi vắng về, nhà cửa đã quét dọn sạch sẽ, cơm nước đã dọn sẵn, vườn tược gọn gàng.

Bà lấy làm lạ. Một hôm, bà giả vờ đi chợ rồi quay lại, nấp sau cánh cửa. Bà thấy từ trong quả thị bước ra một cô gái xinh đẹp, nhanh nhẹn dọn dẹp, thổi cơm.

Bà lão chạy vào, xé tan vỏ quả thị. Cô gái không về vỏ được nữa, đành ở lại. Từ đó hai bà cháu sống với nhau, thương nhau như ruột thịt.

Một hôm, nhà vua đi qua, ghé vào quán nước nghỉ chân. Bà lão đem trầu ra mời. Vua nhìn miếng trầu têm cánh phượng trên đĩa, sững người — cách têm trầu ấy, khắp thiên hạ chỉ có một người biết.

"Trầu này ai têm?" vua hỏi.

"Dạ, con gái già têm ạ."

"Bà cho tôi gặp."

Tấm bước ra. Vua nhận ra vợ mình ngay. Hai người ôm nhau mà khóc.

Vua rước Tấm về cung.

Mẹ con Cám thấy Tấm trở về thì hồn vía lên mây. Chúng biết mọi việc mình làm đã bại lộ, biết không còn mặt mũi nào ở lại. Ngay đêm ấy, hai mẹ con lặng lẽ bỏ trốn khỏi kinh thành. Từ đó không ai còn gặp lại họ nữa, cũng chẳng ai biết họ trôi dạt về đâu.

Còn Tấm sống bên nhà vua trọn đời, hiền hậu và được muôn dân yêu quý — như một phần thưởng mà trời đất dành cho người con gái đã bốn lần bị vùi dập mà vẫn không chịu tan biến.

- Nếu là bạn? (M3): Ở đồng, Cám gọi "Chị Tấm ơi, đầu chị lấm, chị hụp cho sâu". Bạn là Tấm — bạn tin em mà lội xuống ao, hay giữ giỏ tép lại rồi mới đi gội đầu? Bản gốc chọn cách thứ nhất: Tấm tin em thật lòng. Sự cả tin ấy khiến cô mất giỏ tép — nhưng cũng chính vì thế mà cô gặp được Bụt và con cá bống.

- So sánh đa văn hóa (M7) ⭐: Tấm Cám không hề đơn độc. Đây là một trong những mô-típ được kể ở nhiều nơi nhất trên thế giới — "cô gái chịu thiệt được đền đáp, nhận ra nhờ chiếc giày". Trong app đã có sẵn ba người chị em họ của Tấm: Lọ Lem bản Perrault (Pháp — có bà tiên, xe bí ngô, hài thủy tinh), Aschenputtel bản Grimm (Đức — có cây phỉ trên mộ mẹ và chim bồ câu, hài vàng), và Kongjwi bản Hàn Quốc (có bò trời, cóc, chim sẻ giúp, hài thêu rơi xuống suối). Bạn thử đọc cả bốn xem: vì sao ở đâu người ta cũng kể một câu chuyện giống nhau đến thế? Và vì sao chỉ riêng Tấm là phải chết đi sống lại bốn lần mới giành được hạnh phúc của mình?

- Điểm khác lớn nhất: Lọ Lem được cứu và đợi người ta tìm ra mình. Tấm thì tự quay lại — hóa chim, hóa cây, hóa khung cửi, hóa quả thị. Có người bảo đó là dấu vết tín ngưỡng luân hồi của người Việt. Cũng có người bảo đó là cách dân gian nói rằng: điều đúng đắn thì không thể xóa được, dập kiểu gì nó cũng mọc lại.

- 📝 GHI CHÚ BIÊN TẬP — đọc kỹ: Bản bạn vừa đọc đã được làm nhẹ ở đoạn kết. Nhiều dị bản dân gian của Tấm Cám kết thúc rất tàn khốc: Tấm bày mưu trả thù khiến mẹ con Cám phải chết một cách ghê rợn. Chi tiết ấy có thật trong kho truyện cổ và đã gây tranh luận nhiều năm ở Việt Nam về việc có nên kể lại cho trẻ em. Ở đây chúng tôi chọn kể ước lệ — mẹ con Cám sợ hãi bỏ đi, cái ác thất bại mà không cần cảnh trả thù. Chúng tôi nói rõ điều này thay vì lặng lẽ giấu đi, để bạn biết rằng bản gốc còn có một gương mặt khác, khắc nghiệt hơn nhiều.

- Câu hỏi: Bạn nghĩ một câu chuyện cổ tích nên được sửa cho hiền lành hơn khi kể cho trẻ con, hay nên giữ nguyên như người xưa đã kể?