Cái lưng đau như bị ai dùng chày giã gạo suốt đêm.

Đó là cảm giác đầu tiên Mẫn nhận ra khi ý thức bắt đầu chui vào đầu như ánh sáng len qua khe cửa — chậm, miễn cưỡng, và hơi đau. Anh nằm im một lúc, mắt nhắm, chờ cái cảm giác quen thuộc của buổi sáng hiện đại ập đến: tiếng thông báo Zalo, tiếng điều hòa rì rào, mùi cà phê từ cái máy pha tự động mà anh mua hồi tháng trước với giá bằng nửa tháng lương.

Không có gì cả.

Mẫn thở dài, tay mò sang phải — nơi cái điện thoại Samsung vẫn thường nằm sạc qua đêm. Ngón tay chạm vào thứ gì đó lạnh, trơn, hình trụ. Anh mở mắt.

Cái đèn dầu.

Anh nhìn nó một lúc. Thủy tinh đen bồ hóng, tim bấc đã tắt từ lâu, mùi dầu hỏa thoảng nhẹ. Đây không phải đèn trang trí mua ở Tiki. Đây là cái đèn dầu thật, được dùng thật, trong một căn phòng mà ánh điện có lẽ là thứ xa xỉ không thường trực.

Mẫn ngồi dậy, đầu váng. Anh đang nằm trên một tấm phản gỗ — ván dày, cứng như đá, trải một tấm chiếu đã sờn mép. Căn phòng chỉ rộng bằng cái nhà vệ sinh trong chung cư anh đang ở Cầu Giấy. Trần thấp đến mức anh ngồi thẳng dậy là đầu suýt chạm xà gỗ. Một ô cửa sổ nhỏ bằng tờ giấy A4 nhìn ra một khoảng trời mờ mờ, ánh sáng buổi sáng sớm lọc qua những thanh gỗ mục màu xám xịt.

Gác xép. Anh đang ở trên một căn gác xép.

Từ bên dưới vọng lên tiếng rao hàng — giọng một người đàn bà trung niên, đều đều, kéo dài như tiếng chuông: "Ai... bánh mì nóng đây... bánh mì giòn đây..." Nhưng không phải tiếng rao anh quen nghe ở Hà Nội của mình, cái thứ tiếng rao đã được thu âm sẵn từ loa điện thoại, phát vô hồn qua những con phố. Đây là tiếng người thật, nhịp thở thật, cái mệt mỏi thật của một người vừa gánh rổ bánh mì ra từ tinh mơ.

Và tiếng rao đó... chậm lắm. Chậm và thưa như thể cả phố đang ngủ.

Mẫn nhìn xuống người mình.

Bộ quần áo bà ba màu nâu xỉn, vải thô cứng, nhàu nát như vừa ngủ trong ba ngày không thay. Anh kỹ sư phần mềm của công ty công nghệ xịn ở Cầu Giấy, người có tủ quần áo đầy áo polo và quần kaki mua từ Uniqlo, đang mặc bộ quần áo bà ba mà anh chỉ từng thấy trong phim lịch sử.

Tay run run, anh thò vào túi quần.

Một tờ giấy bạc. Nhàu nát, mép rách, màu đỏ thẫm với hình ảnh khó nhìn. Anh đưa lên nhìn sát.

Hai đồng.

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Hai đồng.

Cái chữ "hai đồng" in trên tờ tiền không phải tiền polymer mà anh quen, cũng không phải tờ tiền cotton mới. Đây là giấy bạc in bằng kỹ thuật cũ, hơi ố vàng ở mép, nhưng vẫn còn lưu hành — nghĩa là nó chưa trở thành đồ cổ. Nghĩa là nó đang là tiền thật, tiền đang dùng, của một thời mà hai đồng còn có nghĩa.

Mẫn đặt tờ tiền xuống. Nhặt lên. Đặt xuống lại.

Ngoài cửa sổ, tiếng rao tiếp tục trôi qua: "Ai... xôi nếp đây... xôi lạc đây..." Xen vào là tiếng chuông xe đạp — không phải xe máy, không phải ô tô điện, chỉ là tiếng chuông xe đạp trong trẻo lanh canh như hạt mưa rơi vào chậu đồng.

Anh nhìn quanh phòng. Tìm cái gương.

Có một mảnh gương nhỏ, vỡ một góc, kẹp vào khe giữa hai xà gỗ. Mẫn bước đến — ba bước là hết phòng — cúi nhìn vào.

Khuôn mặt anh. Đúng là mặt anh — mũi hơi tẹt, lông mày rậm, cái sẹo nhỏ trên cằm từ hồi học lớp bảy ngã xe đạp. Nhưng bối cảnh phía sau cái mặt quen thuộc đó: ván gỗ mục, tường vôi loang lổ vết ẩm, sợi mạng nhện kéo từ góc trần xuống cái đinh han rỉ.

Mẫn thở ra.

—

Bình tĩnh. Bình tĩnh. Mày là kỹ sư phần mềm. Mày debug được bug sản phẩm chạy trên production mà không có log. Mày handle được PM điên và khách hàng khó. Mày bình tĩnh được.

Anh ngồi xuống tấm phản, nhắm mắt, hít thở.

Dữ liệu: tờ giấy bạc hai đồng. Quần áo bà ba. Gác xép tối tăm. Đèn dầu. Tiếng rao hàng kiểu cũ. Tiếng xe đạp. Không điện thoại. Không tủ lạnh. Không wifi.

Nếu đây là Hà Nội — và tiếng phố ngoài kia nghe có vẻ là Hà Nội — thì đây là Hà Nội của năm nào?

Tiền giấy bạc hai đồng. Chế độ bao cấp. Mẫn cố nhớ lại những gì anh biết về lịch sử, thứ mà ở trường anh từng học và sau đó quên hết vì bận code. Đổi tiền lần cuối... năm 1985? 1986? Tiền mới, hệ quy đổi mười ăn một, và sau đó là thời kỳ giá cả lạm phát kinh khủng, tem phiếu, mậu dịch quốc doanh...

Cái năm mà bố anh hay kể, mắt xa xăm, giọng vừa buồn vừa tự hào một cách kỳ lạ: "Năm đó khổ lắm con ơi, nhưng mà người với người họ tử tế với nhau hơn."

ĐOÀNG ĐOÀNG ĐOÀNG.

Mẫn giật nảy người. Tiếng gõ cửa đanh như búa đóng đinh, rõ ràng không phải của người xin lỗi vì làm phiền.

"Anh Mẫn ơi! Anh Mẫn! Trả tiền trọ đi anh ơi, hôm nay là mùng Năm rồi!"

Giọng đàn bà, trung niên, vang vào căn gác xép nhỏ như loa phường buổi sáng sớm. Mẫn nhìn cái cửa — một tấm ván gỗ lắp bản lề sắt han rỉ, chốt bằng một cái móc đơn giản.

Anh không biết cái tên "Mẫn" này là anh hay người nào khác. Nhưng có lẽ đây không phải lúc để triết học.

Anh ho nhẹ, giả vờ vừa tỉnh dậy — điều này không cần giả nhiều lắm vì anh vừa tỉnh dậy thật: "Vâng... vâng, bà Hai ơi, cháu... cháu dậy rồi đây."

"Dậy rồi thì trả tiền đi! Tháng này anh nợ tôi ba tháng tiền nhà rồi đấy, tôi không thể..."

Giọng bà tiếp tục vọng qua cửa, nhưng Mẫn không nghe nữa. Anh nhìn tờ hai đồng trong tay.

Ở ngoài cửa sổ, tiếng phố Hà Nội năm 1986 đang thức dậy: tiếng guốc gỗ gõ trên nền đường đá, tiếng người gọi nhau í ới qua sân chung, mùi khói bếp than tổ ong bay lên ấm áp và khét lẹt cùng một lúc. Đâu đó có tiếng radio phát nhạc cách mạng từ sáng sớm — thứ âm nhạc mà trong thế giới của Mẫn chỉ còn nghe trên YouTube với tag "nostalgic Vietnam".

Mẫn đứng dậy, bước đến cửa, và nhấc cái móc sắt.

Bà chủ nhà đứng trên bậc thang gỗ chật hẹp — một người đàn bà khoảng năm mươi tuổi, tóc búi cao, mặc áo cánh trắng đã ngả vàng và quần đen, tay chống vào hông với cái vẻ của người đã chờ đủ lâu và không có tâm trạng chờ thêm.

Bà nhìn anh từ đầu xuống chân.

"Anh mới ngủ dậy à? Mặt xanh như tàu lá vậy? Ốm à?"

"Dạ... cháu hơi mệt bà ạ."

Bà Hai — Mẫn đoán tên bà từ câu anh vừa kêu lúc nãy — nhìn anh với vẻ ít đồng cảm hơn một bác sĩ cấp cứu: "Ốm cũng phải trả tiền nhà anh ạ. Tôi không phải mậu dịch quốc doanh để bán chịu không hạn kỳ."

"Vâng ạ, cháu biết. Cháu..." Mẫn nhìn tờ hai đồng trong tay. "Cháu sẽ lo được bà ạ. Chỉ là hôm nay..."

"Hôm nay thì sao?" Bà Hai chắp tay sau lưng, nghiêng đầu.

"Hôm nay cháu cần... cháu cần xem lại tình hình một chút." Mẫn nghe thấy câu nói của chính mình và nhận ra nó nghe buồn cười đến mức nào. Xem lại tình hình. Như thể anh đang review backlog, không phải đang đứng trên gác xép năm 1986 với tổng tài sản là một tờ giấy bạc hai đồng và một bộ quần áo bà ba nhàu.

Bà Hai thở dài cái thở của người đã nghe hết mọi loại lý do: "Thôi được. Tôi cho anh đến chiều. Chiều không có thì anh tự biết đấy nhé."

Bà quay lưng đi xuống cầu thang, tiếng guốc gỗ gõ đều trên từng bậc, mỗi tiếng gõ như một dấu nhắc.

Mẫn nhìn theo cho đến khi bóng bà khuất sau khúc quanh của cầu thang, rồi anh quay vào phòng, khép cửa lại, và ngồi xuống tấm phản.

Ngoài cửa sổ, Hà Nội năm 1986 đang lên tiếng. Tiếng xe đạp nhiều hơn bất cứ thứ gì. Tiếng người đi chợ sớm. Tiếng trẻ con chạy chơi trong sân. Mùi của một buổi sáng không có khói xăng — chỉ có than tổ ong, nước vo gạo, mùi ẩm của tường gạch cũ và mùi mộc mạc của gỗ.

Mẫn nhìn bàn tay mình. Bàn tay quen gõ keyboard, quen vuốt màn hình cảm ứng, quen cầm ly cà phê take-away giá sáu mươi ngàn đồng.

Bây giờ bàn tay đó cầm một tờ giấy bạc hai đồng và phải đối mặt với một Hà Nội mà không có Google Maps, không có Grab, không có ví điện tử, không có bất cứ thứ gì anh quen dùng để tồn tại trong cuộc đời hiện đại.

Nhưng bố anh đã sống qua năm này. Bà nội anh đã sống qua năm này. Hàng triệu người Hà Nội đã sống qua năm này — với tem phiếu, với mậu dịch, với gác xép và đèn dầu và bà chủ nhà gõ cửa đòi tiền vào buổi sáng sớm.

Họ sống được. Vậy anh cũng sống được.

Bước đầu tiên, anh tự nhủ theo thói quen của kỹ sư phần mềm khi đối mặt với vấn đề lớn, là hiểu môi trường. Bước thứ hai là tìm resource. Bước thứ ba là build solution.

Anh đứng dậy lần nữa, nhìn quanh căn gác xép một lần cuối, rồi đặt tờ hai đồng vào túi cẩn thận như thể đó là thứ quý giá nhất anh có — vì đúng là thứ quý giá nhất anh có.

Rồi anh bước xuống cầu thang, ra phố, và bước vào Hà Nội năm 1986 với bàn tay không và một đầu óc chứa đầy kiến thức của năm 2024 — thứ có thể vô dụng hoàn toàn, hoặc có thể là thứ duy nhất giúp anh sống sót.

Anh chưa biết cái nào.

Nhưng chiều nay, bà Hai sẽ đến đòi tiền.