Chuyện xảy ra vào tháng mười một, tại một toạ đàm cấp cao mà tên đầy đủ dài hai mươi tám chữ, nhưng báo chí gọi tắt là Toạ đàm Dữ liệu.

Bối cảnh thế này.

Có một dự thảo quy định. Dự thảo ấy, nếu được thông qua, sẽ buộc các doanh nghiệp nước ngoài đặt hàng gia công dữ liệu tại Việt Nam phải công bố ba thứ: nguồn gốc dữ liệu, điều kiện lao động, và mức thù lao tối thiểu cho người làm.

Ba thứ ấy nghe rất hiền. Nhưng ai trong nghề cũng biết nó có nghĩa gì: giá gia công dữ liệu của Việt Nam sẽ tăng, tăng chừng ba lần.

Bên ủng hộ dự thảo bảo: đã đến lúc người lao động dữ liệu được nhìn thấy.

Bên phản đối bảo: giá tăng ba lần thì đơn hàng đi hết sang nước khác, mà nước khác thì rẻ hơn ta và không hỏi han gì cả. Lúc ấy người lao động dữ liệu Việt Nam không phải được nhìn thấy, mà là được nghỉ ở nhà.

Cả hai bên đều đúng. Đó là chỗ khốn nạn của chuyện này.

Toạ đàm có mặt đại diện các hiệp hội, các doanh nghiệp trong nước, ba tổ chức quốc tế, và một phái đoàn từ phía đối tác nước ngoài, phái đoàn ấy ngồi ở dãy bàn bên phải, sáu người, ai cũng mặc vest xám, ai cũng có phiên dịch riêng.

Và có Xuân.

Xuân được mời với tư cách: Chuyên gia Trần Văn Xuân, người khởi xướng thảo luận về quyền của người lao động dữ liệu tại Việt Nam.

Cái danh xưng ấy do ban tổ chức soạn, dựa trên bài viết một giờ bốn mươi sáng cách đây mười bốn tháng.

*

Đêm trước toạ đàm, ông T.C.C.S. gọi cho Xuân.

"Cậu Xuân này. Cậu chuẩn bị nói gì mai?"

"Dạ cháu nói thật thôi ạ. Cháu ngồi ở đấy hai năm bảy tháng, cháu biết ba trăm đồng một con mèo là thế nào."

Đầu dây bên kia im lặng chừng năm giây.

"Cậu có biết bên Văn Minh mình vừa ký được cái gì không?"

"Dạ?"

"Hợp đồng ba năm với chính cái tập đoàn đang ngồi dãy bên phải ấy. Ký hôm thứ ba. Bốn mươi hai tỷ."

Xuân không nói gì.

"Tôi không bảo cậu nói dối," ông T.C.C.S. nói, và giọng ông đêm ấy mệt hơn mọi khi, mệt như một người đã làm nghề này mười hai năm và biết rõ mình đang làm gì. "Tôi chỉ nhắc cậu một chuyện: nếu quy định ấy qua, đơn hàng nó đi. Nó đi thì sáu mươi hai người ở tầng ba của cậu, họ làm gì?"

"Dạ..."

"Cậu ngủ đi. Mai tính."

*

Chín giờ bốn mươi sáng, đến lượt Xuân.

Người điều phối hỏi:

"Thưa anh Xuân, anh là người đã đưa câu chuyện của người lao động dữ liệu ra ánh sáng. Xin hỏi thẳng: theo anh, Việt Nam có nên áp mức thù lao tối thiểu theo chuẩn quốc tế cho lao động dữ liệu không?"

Hội trường im.

Ba trăm người. Bốn máy quay. Buổi phát trực tiếp có mười một nghìn người đang xem.

Xuân ngồi trước micro.

Và trong khoảnh khắc ấy, trong đầu hắn hiện lên ba thứ, hiện lên rất nhanh, gần như cùng lúc.

Thứ nhất: chị Bảy, bốn mươi ba tuổi, ba đứa con, nhỏ thuốc mắt bốn lần một ngày, đã nghỉ việc từ tháng trước vì không theo nổi hai nghìn tư khung.

Thứ hai: bốn mươi hai tỷ, ba năm, ký hôm thứ ba.

Thứ ba, cái này lạ nhất, và về sau Xuân nghĩ mãi không hiểu vì sao nó lại đến vào đúng lúc ấy: hai bàn tay run rẩy đặt lên bìa một quyển sổ bút bi xanh, và một câu hỏi. Nó tự ra thì ai chịu?

Hắn hít một hơi.

Và hắn nói:

"Em nghĩ điều quan trọng nhất ở đây không phải là mức thù lao."

Cả hội trường hơi động đậy.

"Vì nếu chúng ta chỉ bàn về tiền, thì chúng ta đang tự đặt mình vào thế cạnh tranh bằng giá. Mà cạnh tranh bằng giá thì ta thua, ta luôn luôn thua, vì bao giờ cũng có một nước rẻ hơn."

Người điều phối gật gù.

"Cái chúng ta cần bàn là năng lực. Người lao động dữ liệu Việt Nam phải đi lên khỏi khâu gán nhãn cơ bản. Phải lên khâu kiểm định, khâu thiết kế bộ dữ liệu, khâu đánh giá mô hình. Đó mới là chỗ có giá trị."

Hắn ngừng ba giây.

"Em xin nói thật lòng: em không muốn con cháu chúng ta mười năm nữa vẫn ngồi khoanh ảnh, dù là khoanh với giá gấp ba. Em muốn họ làm việc khác."

Hắn nói xong.

Bên dãy bàn phải, một người trong phái đoàn nước ngoài gật đầu chậm rãi. Người phiên dịch ghé tai ông ta nói gì đó. Ông ta gật thêm cái nữa.

Người điều phối quay sang hội trường:

"Rất sâu sắc. Xin cảm ơn anh Xuân."

Và hội trường vỗ tay.

*

Bây giờ ta phải dừng lại một chút để nói cho rõ, vì đây là chỗ quan trọng nhất của cả câu chuyện này.

Cái Xuân vừa nói không sai.

Từng chữ một đều đúng. Cạnh tranh bằng giá thì thua thật. Bao giờ cũng có nước rẻ hơn thật. Đi lên khâu có giá trị cao hơn thì tốt hơn thật. Không ai muốn con cháu mình mười năm nữa vẫn ngồi khoanh ảnh, cái đó cũng thật nốt.

Nếu đem từng câu ra mổ xẻ, sẽ không tìm được một câu nào để bảo là dối trá.

Nhưng cả bài phát biểu ấy, gộp lại, có đúng một tác dụng: nó hoãn.

Nó dời câu chuyện từ "trả bao nhiêu cho chị Bảy hôm nay" sang "làm sao để mười năm nữa con chị Bảy không phải làm nghề này". Câu thứ hai cao đẹp hơn câu thứ nhất rất nhiều. Nó cũng không tốn của ai một đồng nào.

Và Xuân, khi nói ra nó, có tin không?

Có. Hắn tin. Đó mới là chỗ đáng sợ. Hắn tin thật, tin bằng cả tấm lòng, và chính vì tin nên hắn nói mới hay đến thế.

Người ta bao giờ cũng dễ tin nhất vào cái điều vừa cao đẹp lại vừa có lợi cho mình. Đó không phải là thói xấu của riêng Xuân. Đó là thói xấu của giống người, và Xuân chẳng qua chỉ là một người mà thôi.

*

Dự thảo được đưa về xem xét thêm. Người ta nói là "cần đánh giá tác động toàn diện hơn". Đến nay, sau ba năm, nó vẫn đang được đánh giá tác động.

*

Hai hôm sau thì Xuân bị chửi.

Không phải chửi ít. Chửi dữ dội, chửi trên khắp các diễn đàn, chửi suốt bốn ngày liền.

Có người cắt đoạn ba mươi giây phát biểu của hắn, ghép cạnh đoạn hắn đọc bài chị Bảy trên podcast Đường Băng năm ngoái, đặt tên là "Trước và sau khi có tiền". Đoạn ghép ấy được chia sẻ bốn mươi nghìn lần.

Có người viết: "Thằng này leo lên bằng lưng chị Bảy rồi đạp chị Bảy xuống."

Có người tìm ra rằng công ty Văn Minh vừa ký hợp đồng với chính tập đoàn ngồi dãy bên phải, và cái này thì không cãi được, vì nó đúng.

Bốn ngày ấy Xuân không ra khỏi nhà. Hắn tắt điện thoại. Hắn nằm.

Đến ngày thứ năm thì gió đổi chiều.

*

Gió đổi chiều bắt đầu từ một bài viết dài của một người có tiếng trong ngành, người này vốn không quen Xuân, viết hoàn toàn vì thấy chuyện vô lý.

Bài ấy phân tích: nếu dự thảo qua, giá gia công tăng ba lần, thì theo số liệu của chính hiệp hội, khoảng bốn mươi nghìn lao động dữ liệu tại Việt Nam sẽ mất việc trong vòng mười tám tháng, vì đơn hàng sẽ chuyển sang ba nước khác.

Bài ấy kết:

"Anh Xuân đã nói ra điều mà tất cả những người có mặt hôm ấy đều biết nhưng không ai dám nói, vì nói ra thì mang tiếng. Anh ấy chấp nhận mang tiếng. Tôi cho rằng đó là một hành động dũng cảm."

Bài viết được ba trăm nghìn lượt xem.

Và thế là mọi chuyện lật ngược, lật nhanh đến chóng mặt.

Trong bốn mươi tám giờ, Xuân từ kẻ phản bội thành người hy sinh. Người ta viết: "Thương anh Xuân, phải chịu tiếng oan để giữ việc làm cho bốn vạn người." Người ta viết: "Đây mới là bản lĩnh: dám nói điều đúng dù bị ném đá."

Cái đoạn ghép "Trước và sau khi có tiền" bị gỡ xuống. Người làm ra nó xin lỗi công khai.

Tháng sau, Xuân được trao Giải thưởng Cống hiến vì sự phát triển bền vững của ngành dữ liệu Việt Nam, một giải thưởng do Hội Khai Trí Số lập ra vào tháng trước đó, và Xuân là người đầu tiên nhận.

*

Lễ trao giải tổ chức tại nhà hát, tám trăm chỗ, kín.

Hàng ghế đầu có thầy Tăng Phú, ngồi giữa, áo nâu, tay lần tràng hạt. Thầy nhận lời đến vì ban tổ chức mời thầy "chứng minh cho tinh thần trách nhiệm của người làm công nghệ", và vì ứng dụng Tịnh vừa cán mốc một triệu lượt tải.

Hàng ghế thứ tư có bà Phó Đoan.

Bà mặc áo dài tím than, cổ đeo chuỗi hạt to bằng hạt nhãn, và bà đến sớm nhất trong tám trăm người, đến trước một tiếng mười lăm phút.

Bà có mang theo một thứ: một tấm ảnh in ra khổ nhỏ, ép nhựa. Ảnh chụp bằng điện thoại, hơi mờ, chụp ở sân một quán cà phê. Trong ảnh có bà và một cậu thanh niên tóc đỏ mặc áo thun giãn cổ, ngồi ở cái bàn nhựa, trước mặt là một cốc trà đá.

Bà giữ tấm ảnh ấy mười bốn tháng nay. Tối nay bà định đưa cho Xuân sau lễ.

*

Xuân bước lên bục. Tóc hắn mới nhuộm hôm kia, đỏ rực dưới ánh đèn.

Người ta trao hắn một cái cúp pha lê nặng bốn ký, một tấm bằng lồng khung, và một bó hoa.

Rồi người dẫn chương trình nói:

"Xin mời anh Xuân có đôi lời với khán giả."

Xuân bước tới micro.

Hắn đã soạn sẵn một bài, bốn phút, có ba đoạn, đoạn cuối kết bằng một câu rất hay mà ông T.C.C.S. đã sửa cho hắn hai lần.

Nhưng lúc đứng đấy, nhìn xuống tám trăm khuôn mặt đang ngước lên, hắn tự nhiên quên sạch.

Trong đầu hắn, thay vào chỗ bốn phút ấy, là một cái phòng ở tầng ba có sáu mươi hai người đeo tai nghe. Là một chị bốn mươi ba tuổi hỏi: Em ơi, chị học cái này rồi chị làm được gì hả em? Là hai bàn tay run đặt lên bìa quyển sổ bút bi xanh. Là một cậu sinh viên gầy ôm cái laptop cũ hỏi tụi em thiếu cái gì ạ.

Xuân mở miệng.

"Tôi..."

Hắn ngừng.

Tám trăm người chờ.

"Tôi... thật ra tôi..."

Hắn lại ngừng. Tay hắn nắm chặt lấy mép bục. Cái cúp pha lê bốn ký để trên bàn cạnh đấy, đèn chiếu vào, hắt ra một chấm sáng nhỏ trên trần.

Và trong ba giây rưỡi ấy, có hai câu ở trong hắn cố ngoi lên, cố lắm.

Câu thứ nhất là của một ông cụ chín mươi tư tuổi, trong căn phòng có mùi thuốc bắc, cái câu hắn chưa bao giờ trả lời:

Câu thứ hai là của một nhà sư, trong gian nhà có mùi trầm, nói rất êm trong lúc rót trà:

Hắn nghe thấy cả hai. Rõ như có người đứng cạnh nói vào tai.

Hắn liếc xuống hàng ghế đầu. Thầy Tăng Phú đang ngồi đấy, tay lần tràng hạt, mắt nhìn thẳng lên hắn, không gật cũng không lắc.

Rồi hắn nói:

"Tôi chỉ là một người đã từng ngồi khoanh ảnh. Và tôi mong rằng chúng ta sẽ không bao giờ quên những người đang ngồi khoanh ảnh ngay lúc này."

Cả nhà hát vỗ tay.

Vỗ tay rất to, vỗ tay đứng dậy, vỗ tay suốt bốn mươi giây. Có người khóc. Ba tờ báo hôm sau đều lấy câu ấy làm tiêu đề.

Người ta bảo: cái ngập ngừng lúc nãy mới là thật. Người ta bảo: anh ấy xúc động đến nghẹn lời. Người ta bảo: chỉ có người thật sự sống trong nghề mới nói được như thế.

Không ai biết rằng trong ba giây rưỡi ấy, Xuân đã cân nhắc giữa hai câu, và hắn đã chọn câu dễ hơn.

Mà cũng chẳng cần ai biết. Vì câu hắn chọn, nói cho cùng, cũng đâu có sai.

*

Tan lễ, ở sảnh, người ta vây lấy Xuân.

Có nhà báo, có ba người xin chụp ảnh chung, có một anh đưa danh thiếp mời hợp tác, có hai bạn sinh viên cầm sổ xin chữ ký. Hắn đứng giữa vòng vây ấy chừng hai mươi phút, tay vẫn ôm cái cúp bốn ký.

Bà Phó Đoan đứng cách đấy chừng bốn mét.

Bà chờ. Bà chờ hai mươi phút. Trong tay bà là tấm ảnh ép nhựa.

Đến lúc vòng người thưa ra, bà mới lách vào được. Bà kéo tay áo Xuân.

"Cậu Xuân."

"Ơ, chị." Hắn quay lại, cười. "Chị đến từ lúc nào thế ạ?"

"Chị đến từ sáu giờ." Bà chìa tấm ảnh ra. "Chị có cái này cho cậu."

Xuân cầm lấy. Hắn nhìn.

Trong ảnh có một thằng thanh niên tóc đỏ mặc áo thun giãn cổ, ngồi ở bàn nhựa, trước mặt là cốc trà đá. Và một bà mặc áo dài tím than ngồi cạnh, đang cười.

Hắn nhìn tấm ảnh ấy chừng ba giây.

"Ôi chị giữ được cả cái này cơ ạ." Hắn cười. "Chị chu đáo quá."

"Cậu nhớ không?"

"Dạ nhớ chứ ạ. Sao mà quên được."

Vừa lúc ấy có người gọi: "Anh Xuân ơi! Anh cho em xin hai phút phỏng vấn được không anh?"

"Dạ vâng, em ra ngay." Xuân quay sang bà Phó Đoan. "Chị ơi em có việc tí, mai em gọi chị nhé. Em cảm ơn chị nhiều."

Hắn bỏ tấm ảnh vào túi trong áo vest, vỗ nhẹ lên đấy một cái, rồi đi.

Bà Phó Đoan đứng lại một mình giữa sảnh.

Bà đứng thêm chừng năm phút, nhìn về phía đám đông, rồi bà chỉnh lại chuỗi hạt, và bà ra về.

Trên đường về, bà nhắn cho bốn người bạn:

"Hôm nay chị đi dự lễ trao giải của cậu Xuân. Cậu ấy được giải cao lắm. Chị mừng quá."

*

Đêm ấy Xuân về khách sạn, đặt cái cúp pha lê lên bàn, và ngồi nhìn nó.

Rồi hắn mở điện thoại.

Hắn cuộn xuống, cuộn mãi, qua bảy trăm cuộc trò chuyện, tìm một cái tên.

Nguyễn Thị Bảy. Ảnh đại diện bông hoa sen.

Tin nhắn cuối cùng, cách đây mười một tháng, là của hắn: "Chị đừng lo. Em sẽ giúp chị."

Bên dưới không có gì nữa.

Xuân nhìn hai dòng ấy một lúc lâu. Rồi hắn gõ:

Hắn bấm gửi.

Rồi hắn ngồi chờ.

Chờ năm phút. Mười phút. Hai mươi phút.

Trên màn hình, dưới tin nhắn của hắn, hiện lên một dòng chữ nhỏ màu xám, cái dòng mà ai cũng đã từng thấy ít nhất một lần trong đời:

Chỉ có thế. Không có chữ đã xem.

*

Ba hôm sau, bộ vest hôm ấy được đưa đi giặt.

Nhân viên khách sạn kiểm túi trước khi cho vào máy, theo quy trình. Trong túi trong có một tấm ảnh ép nhựa: một thằng thanh niên tóc đỏ mặc áo thun giãn cổ, một bà mặc áo dài tím than, một cốc trà đá, và cái sân quán cà phê buổi chiều.

Họ để nó lên quầy lễ tân, kèm một mẩu giấy nhỏ: "Đồ trong túi khách phòng 1204."

Tấm ảnh nằm ở đấy mười một ngày.

Rồi có đợt dọn quầy.

*

Và ở một nơi nào đó, trong một trung tâm dữ liệu mà không ai trong câu chuyện này biết nó nằm ở đâu, cái hệ thống đề xuất kia vẫn chạy.

Nó chạy đều đặn, hai mươi bốn trên hai mươi bốn, không nghỉ ngày nào.

Ngay lúc này, nó đang chọn một người khác.

Một người trẻ nào đó, đêm nay, một giờ bốn mươi sáng, sẽ ngồi dậy viết một điều gì đó thật lòng.

Và trời sẽ lại đỏ cho một người.