Đêm sau buổi cãi vã, Lành quyết định thực hiện điều cậu đã định: lẻn xuống hầm sổ cái, tự đọc nghi thức làm bấc, tự biết mình đang bị đẩy vào cái gì.

Ông Khản gác cổng, sau nhiều do dự, đồng ý chỉ đường, nhưng không dám đi cùng. "Hầm sổ cái nằm dưới chính điện, sau tượng Mẫu. Cửa hầm khóa bằng một ngọn đèn, phải là người giữ đèn chân chính mới mở được. Cậu mở được. Nhưng cậu vào đó một mình, tôi không chịu trách nhiệm. Trong đó có những thứ không phải ai cũng nên đọc."

Lành và Đào chờ đến khuya, khi cả Phủ Cả đã ngủ, rồi lẻn vào chính điện. Sau pho tượng Mẫu Liễu Hạnh, quả nhiên có một cánh cửa đá, trên đó gắn một ngọn đèn đã tắt. Lành đặt tay lên, ngọn đèn bừng cháy xanh, và cánh cửa đá từ từ mở ra, để lộ một cầu thang dẫn xuống lòng đất, tiếng đá nghiến vào nhau vang vọng khắp gian điện vắng.

Hầm sổ cái sâu, lạnh, khô. Dọc các vách là những giá gỗ chất đầy sổ sách, sử của cả ngàn năm giữ đèn. Ở giữa hầm, trên một bệ đá, đặt một cuốn sổ lớn nhất, bìa bọc đồng đã xỉn màu, khóa bằng một sợi dây đỏ. Sổ cái.

Hai người bước xuống từng bậc thang đá, ánh nến trong tay Đào hắt những cái bóng chập chờn lên vách hầm, soi rõ hàng hàng lớp lớp giá sách phủ bụi thời gian, nhiều cuốn đã mục nát, gáy sổ bong tróc, chỉ còn vài chữ Nôm mờ nhạt đọc được. Không khí ở đây đặc quánh, khô khốc, mang mùi giấy cũ và mùi đất đá lâu ngày không thấy ánh mặt trời.

Lành mở nó ra. Những trang đầu chép bằng thứ chữ Nôm cổ đến mức cả Đào cũng phải dò mãi. Nhưng càng đọc, mặt cả hai càng tái đi. Đây không phải sử thường. Đây là toàn bộ bí mật của tấm lưới: nguồn gốc ông trời cũ, cách các Mẫu dìm ngài, và cách thắp ngọn đèn đầu tiên.

"Đào, đọc cái này," Lành chỉ một trang, tay run.

Đào đọc, giọng vấp váp vì chữ cổ: "'Ngọn đèn đầu nguồn không cháy bằng dầu, cũng không cháy bằng lửa thường. Nó cháy bằng một linh hồn sống, tự nguyện. Một người tự xóa mình, dâng trọn bản ngã làm bấc, để linh hồn ấy cháy mãi trên con mắt của ông trời cũ. Người ấy không chết, chết thì hồn siêu thoát mất. Người ấy cũng không sống, sống thì còn bản ngã, còn vướng bận. Người ấy trở thành ngọn lửa: tỉnh thức, vĩnh viễn, cô độc, canh giữ đời đời. Ấy gọi là bấc sống.'"

Lành ngồi phịch xuống nền hầm lạnh. Giờ thì cậu hiểu. Làm bấc không phải là chết. Đó là một thứ còn đáng sợ hơn cái chết: tự xóa mình, biến thành một ngọn lửa có ý thức, cháy mãi mãi, một mình, canh con mắt dưới sông, không bao giờ được nghỉ, không bao giờ được siêu thoát, không bao giờ được gặp lại ai.

"Đời đời," cậu thì thầm. "Họ muốn tôi thành ngọn lửa, cháy một mình, mãi mãi."

Đào ngồi xuống bên cậu, ôm lấy vai cậu, không nói được lời an ủi nào, chỉ im lặng để cậu tựa vào mình. Ánh nến lay động trên vách hầm, kéo dài những cái bóng của hai người thành những hình thù méo mó, run rẩy theo từng hơi thở nặng nề của Lành. Không khí trong hầm đặc quánh mùi giấy cũ và bụi thời gian, như thể cả ngàn năm lịch sử đang đè xuống hai con người bé nhỏ ngồi giữa lòng đất.

"Chúng ta sẽ đọc hết cuốn sổ này," cuối cùng cậu nói, giọng đã bình tĩnh trở lại, dù đôi mắt vẫn còn đỏ hoe. "Nếu đã biết đến mức này rồi, tôi phải biết hết. Không thể dừng ở đây được."

Đào gật đầu, châm thêm một cây nến mới từ ngọn nến sắp tàn, ánh sáng trong hầm bừng lên một chút, đủ để soi rõ hơn những hàng chữ cổ dày đặc trên trang giấy tiếp theo. Cô liếc nhìn Lành, thấy cậu đã lấy lại được vẻ điềm tĩnh thường ngày, dù bàn tay đặt lên cuốn sổ vẫn còn hơi run.

"Anh chắc chưa?" cô hỏi lại lần nữa, muốn cho cậu một cơ hội cuối để đổi ý.

"Chắc," Lành đáp, rồi lật sang trang kế tiếp, nơi những dòng chữ Nôm cổ tiếp tục kể về một câu chuyện còn lớn hơn cả những gì cậu vừa biết, câu chuyện về chính cội nguồn của cả dân tộc mà cậu đang gánh vác một phần trách nhiệm.

Ngoài kia, đêm vẫn còn dài, và trong lòng đất lạnh lẽo này, hai đứa trẻ mồ côi tiếp tục cúi đầu bên trang sổ, chuẩn bị đón nhận thêm những sự thật mà có lẽ, một khi đã biết, sẽ không bao giờ có thể quên được nữa. Trên đầu họ, cách một lớp đá dày, chín mươi chín ngọn đèn vẫn cháy đều trong đêm tối của thung lũng, canh giữ một bí mật mà giờ đây chỉ còn hai con người trẻ tuổi này là dám đối diện.