Người mù không biết mình đang đàn cho ai nghe.

Đó là điều đáng sợ nhất trong câu chuyện này.

*

Cách đây hơn bảy trăm năm, tại eo biển Shimonoseki, hai dòng họ lớn nhất Nhật Bản đánh nhau trận cuối cùng. Trận Dan-no-ura. Nhà Taira — người ta còn gọi là nhà Heike — thua sạch. Cả một dòng tộc chìm xuống biển trong một buổi chiều, kể cả vị ấu chúa mới lên bảy.

Từ đó, vùng biển ấy không bao giờ yên.

Những đêm không trăng, ngư dân thấy lửa ma trôi lập lòe trên mặt nước — thứ ánh lửa xanh nhợt mà họ gọi là oni-bi, lửa quỷ. Những đêm gió, họ nghe tiếng người hò hét từ ngoài khơi vọng vào, như một trận đánh chưa chịu tàn. Và loài cua ở eo biển ấy, trên mai có những vệt hằn giống hệt khuôn mặt người đang giận dữ. Dân ở đó gọi chúng là cua Heike.

Để hồn người chết được yên, người ta dựng lên bên bờ một ngôi chùa: Amidaji. Bên chùa là một nghĩa địa, trong nghĩa địa có những tấm bia khắc tên các vị chủ tướng nhà Taira. Đèn được thắp. Kinh được tụng. Biển bớt gào.

Nhưng chỉ là bớt.

*

Ở chùa Amidaji có một người mù tên Hoichi.

Anh mù từ nhỏ. Anh sống bằng nghề đàn hát — kể chuyện xưa theo lối biwa-hōshi, tức nhà sư mù ôm cây biwa (đàn tỳ bà Nhật, bốn dây, tiếng khô và vang) đi hát rong. Hoichi hát nhiều khúc, nhưng khúc anh hát hay nhất, hay đến mức người ta bảo quỷ thần nghe cũng phải khóc, chính là khúc kể trận Dan-no-ura.

Sư trụ trì chùa Amidaji thương anh, cho anh ở nhờ trong một gian phòng nhỏ. Đổi lại, thi thoảng Hoichi đàn cho nhà chùa nghe.

Một đêm mùa hạ, sư trụ trì phải đi làm lễ cầu siêu ở nhà một thí chủ, mang theo hết chú tiểu. Chùa còn mình Hoichi.

Trời nóng. Anh mang đàn ra ngồi ở hiên sau, chờ gió.

*

Rồi có tiếng bước chân đi tới.

Không phải bước chân người đi chân trần trên chiếu. Tiếng nặng, có kim loại chạm nhau khe khẽ. Tiếng bước của người mặc áo giáp.

Bước chân dừng lại trước hiên. Một giọng đàn ông cất lên, cộc lốc như tiếng ra lệnh ngoài trận:

"Hoichi!"

Anh giật mình, không đáp được ngay.

"Hoichi!" — giọng ấy gọi lần nữa.

"Vâng," anh nói. "Tôi là kẻ mù, không biết ngài là ai."

"Đừng sợ," giọng kia dịu hơn một chút. "Ta trọ gần đây. Chủ ta là bậc quyền quý cao sang, cùng đoàn tùy tùng đông đảo, nay dừng chân ở Akamagaseki để viếng nơi trận Dan-no-ura. Ngài nghe danh ngươi hát khúc ấy. Ngươi mang đàn theo ta ngay bây giờ. Chư vị đang đợi."

Với một người hát rong, đó là lời mời không thể từ chối.

Hoichi xỏ dép, ôm đàn. Một bàn tay sắt nắm lấy tay anh và dẫn đi. Bàn tay ấy cứng và lạnh — như tay tượng, anh nghĩ, rồi thôi không nghĩ nữa.

*

Họ đi khá lâu.

Hoichi mù, nhưng tai anh thay mắt. Anh nghe được: cổng lớn mở ra. Nhiều tiếng chân. Tiếng lụa sột soạt của đàn bà quý phái. Tiếng người nói nhỏ với nhau bằng thứ ngôn ngữ cung đình xưa cũ, lễ phép đến lạ.

Anh được đặt ngồi trên một tấm nệm. Có người dâng trà. Rồi tất cả im.

Một giọng đàn bà cất lên, giọng của một bà lão có uy: "Xin hãy hát khúc Heike."

"Thưa," Hoichi đáp, "toàn khúc rất dài, không thể hát hết trong một đêm. Xin cho biết chư vị muốn nghe đoạn nào."

"Đoạn Dan-no-ura," bà lão nói. "Đoạn ấy buồn nhất."

Hoichi gảy dây.

Anh hát tiếng mái chèo, tiếng tên bay, tiếng thuyền va thuyền. Anh hát tiếng thép chạm mũ trụ, tiếng người ngã xuống nước. Anh hát tới đoạn cuối — đoạn đàn bà con trẻ nhà Taira ôm nhau nhìn xuống mặt biển.

Và trong bóng tối vĩnh viễn của mình, Hoichi nghe thấy một điều làm anh lạnh sống lưng dù đang là đêm hè.

Cả gian phòng đang khóc.

Không phải một hai người. Hàng trăm. Tiếng nức nở dội lên, xé ra, kéo dài, nhiều hơn số người anh tưởng có mặt, nhiều hơn số người có thể chứa trong bất cứ ngôi nhà nào.

Rồi tiếng khóc lặng dần. Bà lão nói, giọng run: "Chúng tôi biết ngươi giỏi đàn, nhưng không ngờ giỏi đến thế. Chủ nhân rất hài lòng. Ngài muốn nghe thêm sáu đêm nữa. Đêm mai, đúng giờ này, người của ta lại tới đón."

Rồi bà hạ giọng, và câu tiếp theo mới là điều quan trọng nhất:

"Chủ nhân đi vi hành, không muốn ai biết. Ngươi tuyệt đối không được kể chuyện này với bất cứ ai. Kể cả với sư trụ trì."

Hoichi hứa.

*

Sáu đêm. Anh giữ lời.

Nhưng đến đêm thứ ba, một chú tiểu tình cờ dậy, thấy phòng Hoichi trống. Nhà chùa xôn xao. Một người mù thì đi đâu được giữa đêm?

Sư trụ trì cho người rình. Đêm ấy trời mưa. Họ thấy Hoichi lần cửa đi ra, rồi biến vào mưa nhanh đến mức họ đuổi không kịp.

Họ tìm khắp làng. Không có.

Cuối cùng, đi ngang nghĩa địa chùa, một người dừng lại.

Có tiếng đàn.

Hoichi đang ngồi giữa mưa, một mình, trước tấm bia của vị ấu chúa nhà Taira. Anh ôm đàn, đầu ngửa lên, hát khúc Dan-no-ura hết sức mình, nước mưa chảy ròng ròng trên mặt.

Và quanh anh, dày đặc trên các nấm mộ, lập lòe hàng trăm đốm lửa ma.

Người ta hét gọi. Anh không nghe. Họ phải lay mạnh anh mới bừng tỉnh.

"Sao lại kéo tôi ra!" anh kêu lên. "Chư vị quý nhân đang nghe kia!"

Họ không nói gì. Họ dìu anh về, người anh lạnh ngắt.

*

Sư trụ trì nghe hết đầu đuôi, ngồi im rất lâu.

"Hoichi, con đang gặp nguy lớn," ông nói. "Không có quý nhân nào cả. Con đã hát cho người chết nghe. Họ đã gọi được con một lần, thì gọi được mãi. Và khi con đã thuộc về họ, họ sẽ không trả con lại. Nhưng đêm nay ta lại phải đi làm lễ, không ở nhà giữ con được."

Chiều hôm ấy, sư trụ trì và một vị tăng cởi áo Hoichi ra, cầm bút lông, chấm mực, và viết kín người anh — từ mặt, cổ, ngực, lưng, tay, chân, tới lòng bàn chân — toàn văn bài kinh Bát Nhã Tâm Kinh (Hannya Shin-kyō, bài kinh ngắn về tính không, người Nhật thường tụng để hộ thân).

"Đêm nay con ngồi ngoài hiên. Nhắm mắt. Ngồi như đang thiền. Đừng động đậy. Đừng kêu. Và dù ai gọi con thế nào, dù gọi bao nhiêu lần, con tuyệt đối không được lên tiếng. Chỉ một tiếng thôi là hỏng hết."

Hoichi ngồi xuống hiên, đặt đàn bên cạnh, và nín thở.

*

Khuya. Tiếng bước chân áo giáp lại tới.

"Hoichi!"

Anh không đáp.

"Hoichi!" — lần này gắt.

Anh không đáp. Anh ngồi cứng như đá.

Anh nghe tiếng người kia bước lên hiên. Tiếng giáp sắt dừng ngay trước mặt anh. Rồi giọng ấy lẩm bẩm, và trong giọng có một sự bối rối thật sự:

"Cây đàn ở đây... mà người đàn thì không thấy đâu. Chỉ có hai cái tai."

Một khoảng lặng.

"Thôi vậy. Ta không thể về tay không. Ta mang đôi tai này về trình chủ nhân, để ngài biết lệnh của ngài đã được thi hành đến đâu."

Có một cái giật. Rất nhanh.

Hoichi cắn răng. Anh không kêu.

Rồi bước chân áo giáp xuống hiên, đi xa dần, và tắt hẳn.

*

Sáng ra, sư trụ trì về, soi đèn ra hiên, và kêu lên một tiếng.

Ông đã viết kinh khắp người Hoichi. Khắp — trừ hai vành tai. Ông quên. Ông đã giao cho vị tăng phụ trách phần ấy, và nó bị bỏ sót.

Với những kẻ đến gọi anh đêm qua, phần thân thể không có kinh là phần duy nhất chúng nhìn thấy. Chúng chỉ thấy hai vành tai lơ lửng trong bóng tối. Nên chúng lấy đúng cái chúng thấy.

"Lỗi ở ta," sư trụ trì nói, giọng nghẹn. "Nhưng con còn sống. Từ nay họ không gọi con được nữa."

Thầy thuốc được mời tới. Hoichi bình phục.

Chuyện lan đi rất nhanh. Người khắp nơi kéo tới nghe người đàn ông đã hát cho nhà Taira nghe suốt sáu đêm. Anh thành danh, thành giàu, sống hết đời trong tiếng đàn.

Chỉ có điều, từ đó không ai gọi anh là Hoichi nữa.

Người ta gọi anh là Mimi-nashi Hōichi — Hoichi Cụt Tai.

Và ở eo biển Shimonoseki, những đêm không trăng, lửa ma vẫn trôi lập lòe trên mặt nước. Chỉ là bây giờ, không còn ai hát cho chúng nghe.

- Bestiary (M4): Heike no bōrei — oán hồn tử sĩ nhà Taira. Nơi xuất hiện: eo biển Shimonoseki (Akamagaseki), đặc biệt quanh nghĩa địa chùa Amidaji, vào đêm không trăng hoặc đêm mưa. Dấu hiệu nhận biết: lửa ma oni-bi lập lòe trên mộ và trên mặt nước; tiếng giáp sắt; giọng nói theo lối cung đình cổ; người được gọi thì mê man không biết mình đang ở đâu. Cách dân gian tránh: tụng kinh cầu siêu, thắp đèn ở nghĩa địa, và — theo truyện này — viết kinh lên thân để hồn ma không "nhìn thấy" mình. Bài học ngầm: bùa hộ thân chỉ hiệu nghiệm ở phần nào được che, sót một chỗ là hở một chỗ.

- So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ "hồn tử sĩ không siêu thoát, cứ đánh mãi trận cũ" có mặt khắp nơi: đạo quân ma Wild Hunt rong ruổi trên trời ở Bắc Âu và Germanic, những binh đoàn ma ở chiến địa Edgehill trong truyền thuyết Anh, và ở Việt Nam là tục cúng cô hồn tháng Bảy cho những người "chết đường chết chợ", chết trận, không ai hương khói. Chi tiết "người sống bị mời tới biểu diễn cho người chết mà không hay" cũng gặp trong truyện dân gian Ireland và Scotland, nơi nhạc công bị các sídhe (tiên/người dưới gò) bắt đi đàn suốt đêm, sáng ra mới biết mình đã đàn trên một gò mộ. Và mô-típ "chữ bùa che thân, sót một chỗ thì mất chỗ đó" tương đồng xa với gót chân Achilles hay chiếc lá dính trên lưng Siegfried — chỗ hở nhỏ nhất luôn là chỗ định mệnh nhắm vào.

- Ghi chú tư liệu: Truyện in trong Kwaidan (1904) của Lafcadio Hearn, mở đầu tập, ghi rõ nguồn là truyện kể Nhật Bản. Trận Dan-no-ura (1185) là sự kiện lịch sử có thật, kết thúc chiến tranh Genpei; Truyện kể Heike (Heike Monogatari) là sử thi có thật do các nhạc công mù biwa-hōshi truyền tụng. Loài cua Heike (Heikegani) cũng có thật, mai cua có hoa văn giống mặt người. Phần thuộc về Hearn nhiều nhất là văn phong và đoạn mở đầu dựng không khí biển ma. Bản kể này lược: mô tả chi tiết cảnh giao tranh và cảnh đàn bà trẻ con nhà Taira gieo mình xuống biển (Hearn kể trực diện hơn); chi tiết vết thương của Hoichi và việc chữa trị được kể ước lệ, đúng một câu. Tên vị ấu chúa và một số nhân vật nhà Taira mà bản kể không chắc chắn thì đã bỏ, không đoán.