Inanna(1) là nữ thần của Trời cao — thần của tình yêu, sắc đẹp và chiến tranh. Bà ngự trị trên trời và trên đất. Nhưng có một cõi bà chưa từng đặt chân tới: Miền Đất Không Trở Lại, tức địa ngục, cai quản bởi chị ruột của bà — nữ hoàng Ereshkigal(2).

Một ngày, Inanna nghe tiếng gọi từ "Tai Lớn" — tức trí tò mò về cõi bên dưới. Bà quyết định xuống thăm địa ngục. Nhưng địa ngục không phải nơi ai muốn xuống là xuống, muốn về là về. Ai bước qua cổng Miền Đất Không Trở Lại đều khó lòng quay lại.

Inanna cẩn thận. Trước khi đi, bà khoác lên mình bảy món biểu tượng quyền năng: chiếc vương miện của đồng bằng, đôi hoa tai ngọc bích, chuỗi hạt quanh cổ, đôi trâm cài ngực, chiếc thắt lưng, đôi vòng cổ tay, và tấm áo choàng vương giả. Mỗi món là một lớp quyền lực che chở bà.

Bà dặn dò người hầu trung thành Ninshubur(3): "Nếu sau ba ngày ba đêm ta chưa trở lại, hãy đi cầu cứu các thần lớn. Hãy tới đền của thần Enlil, rồi thần Nanna(4), rồi thần Enki(5). Hãy nói với họ rằng đừng để nữ thần Inanna phải chết dưới địa ngục."

Rồi Inanna bước xuống.

Bà tới cổng đầu tiên của địa ngục. Người gác cổng tên Neti chặn lại, hỏi bà tới làm gì. Inanna nói dối rằng bà đến dự tang lễ.

Neti vào bẩm báo với Ereshkigal. Nghe tin em gái quyền quý từ trên trời xuống, nữ hoàng địa ngục cắn môi tức giận. Bà ra một mệnh lệnh lạnh lùng: "Hãy mở bảy cánh cổng cho nó vào. Nhưng qua mỗi cổng, phải cởi bỏ của nó một món quyền lực. Cứ để nó bước vào cõi ta trần trụi như bất cứ ai đã chết."

Thế là Inanna bắt đầu đi xuống, qua bảy cánh cổng.

Qua cổng thứ nhất, người ta gỡ vương miện khỏi đầu bà. "Vì sao?" Inanna hỏi. "Đừng thắc mắc," họ đáp. "Luật của Miền Đất Không Trở Lại là vậy."

Qua cổng thứ hai, họ tháo đôi hoa tai. Cổng thứ ba, chuỗi hạt trên cổ. Cổng thứ tư, đôi trâm cài ngực. Cổng thứ năm, chiếc thắt lưng. Cổng thứ sáu, đôi vòng tay. Và qua cổng thứ bảy, họ lấy nốt tấm áo choàng vương giả cuối cùng.

Đến khi bước vào ngai đường của Ereshkigal, Inanna đã bị lột sạch mọi quyền lực. Nữ thần kiêu hãnh của Trời cao giờ đứng đó, thấp bé và không còn gì che chở.

Ereshkigal ngồi trên ngai. Bảy vị thẩm phán của địa ngục vây quanh. Họ nhìn Inanna bằng ánh mắt của cái chết.

Ereshkigal phán lời phán quyết. Inanna gục xuống, tắt thở. Thân xác bà bị treo lên một cái móc trên tường, như một tảng thịt khô. Nữ thần rực rỡ của Trời cao đã chết trong địa ngục.

Ba ngày ba đêm trôi qua. Inanna không trở lại.

Trên mặt đất, người hầu Ninshubur làm đúng lời dặn. Nàng mặc áo tang, đi khắp các đền, gõ cửa từng vị thần lớn xin cứu chủ.

Nàng tới thần Enlil trước. Enlil lắc đầu: "Inanna tự chuốc lấy. Ai bảo nó tham lam đòi cả quyền của cõi dưới? Ta không cứu." Nàng tới thần Mặt Trăng Nanna — cha của Inanna. Nanna cũng từ chối vì lý do tương tự.

Cuối cùng, Ninshubur tới đền thần Enki — thần nước ngọt và trí tuệ, người bao giờ cũng thương xót. Nghe chuyện, Enki lo lắng: "Con gái ta gặp nạn rồi. Ta không thể bỏ mặc."

Enki nghĩ ra một kế khôn ngoan. Ông cạo một chút bụi đất dưới móng tay mình, nặn thành hai sinh vật nhỏ bé, không đàn ông cũng không đàn bà — nên có thể lọt vào địa ngục mà không bị luật ràng buộc. Ông trao cho chúng thứ cỏ và nước ban sự sống, rồi dặn dò cặn kẽ.

"Hãy lẻn xuống địa ngục," Enki dặn. "Các ngươi sẽ thấy Ereshkigal đang rên rỉ đau đớn như một người đàn bà lâm bồn, không ai an ủi. Đừng đòi hỏi gì. Chỉ cần rên rỉ đồng cảm cùng bà — bà đau bụng thì kêu 'ôi bụng ngài', bà đau lưng thì kêu 'ôi lưng ngài'. Bà sẽ cảm động và muốn ban thưởng. Khi ấy, đừng nhận vàng bạc gì cả — hãy chỉ xin cái xác treo trên móc."

Hai sinh vật nhỏ làm y lời. Chúng lẻn qua bảy cổng như hai làn gió, tới bên Ereshkigal đang quằn quại. Chúng rên rỉ theo bà, đồng cảm với từng cơn đau của bà.

Chưa từng có ai đồng cảm với nữ hoàng cô độc của địa ngục. Ereshkigal xúc động: "Các ngươi đã chia sẻ nỗi đau của ta. Ta phải thưởng. Hãy xin bất cứ điều gì."

"Chúng tôi chỉ xin cái xác treo trên móc kia," chúng đáp.

Ereshkigal chần chừ, nhưng đã trót hứa. Bà cho phép. Hai sinh vật rưới cỏ và nước ban sự sống lên thân xác Inanna. Nữ thần sống lại.

Nhưng luật của Miền Đất Không Trở Lại không nhân nhượng. Các thẩm phán chặn Inanna lại ở cổng: "Chưa ai từ địa ngục đi lên mà không để lại một cái giá. Nếu ngươi muốn trở về cõi sống, ngươi phải tìm một người khác xuống thế mạng cho ngươi."

Để bảo đảm điều đó, một đám quỷ dữ của địa ngục đi theo áp giải Inanna lên mặt đất, chờ bà chỉ ra ai sẽ thế chỗ.

Lên tới nơi, quỷ định bắt Ninshubur — người hầu trung thành. Nhưng Inanna ngăn lại: "Không! Nàng đã cứu ta. Không được bắt nàng." Quỷ định bắt hai vị thần con của bà, những kẻ đang mặc áo tang khóc thương bà. Inanna cũng ngăn: "Không được. Chúng đã để tang ta."

Rồi cả đoàn tới thành Uruk. Ở đó, Inanna thấy chồng mình — thần chăn cừu Dumuzi(6) — đang ngồi chễm chệ trên ngai, mặc áo đẹp, chẳng hề để tang vợ, mà còn có vẻ vui sướng vì bà đi vắng.

Máu Inanna sôi lên. Bà đưa mắt nhìn Dumuzi bằng "ánh mắt của cái chết" và phán: "Bắt lấy hắn! Hắn đấy — kẻ thế mạng cho ta."

Dumuzi kêu khóc, chạy trốn, cầu xin thần Mặt Trời hóa chàng thành con rắn để thoát thân. Nhưng cuối cùng, chàng vẫn bị quỷ bắt xuống địa ngục.

Về sau, em gái Dumuzi thương anh, xin được thế mạng thay chàng nửa năm. Thế là các thần định: mỗi năm, Dumuzi ở địa ngục sáu tháng, còn sáu tháng kia thì em gái thế chỗ để chàng lên với Inanna. Người Sumer tin rằng đó là lý do có mùa: khi Dumuzi ở dưới địa ngục, cây cỏ héo tàn (mùa khô); khi chàng trở lại, đất đai lại đâm chồi (mùa xuân).

Inanna trở về trời, sống lại và giữ nguyên quyền năng. Nhưng bà đã học được một điều mà cả một nữ thần cũng phải trả giá để biết: Miền Đất Không Trở Lại không cho không ai điều gì. Muốn có một sự sống trở về, phải có một cái giá đổi lại.

(1) Inanna (I-na-na), tức Ishtar trong tiếng Akkad: nữ thần Tình yêu và Chiến tranh.

(2) Ereshkigal (Ê-rết-ki-gan): nữ hoàng Địa ngục, chị của Inanna.

(3) Ninshubur (Nin-su-bua): người hầu trung thành của Inanna.

(4) Nanna (Na-na), tức Sin: thần Mặt Trăng, cha của Inanna.

(5) Enki (En-ki), tức Ea: thần nước ngọt và trí tuệ.

(6) Dumuzi (Đu-mu-di), tức Tammuz: thần chăn cừu, chồng của Inanna.

🌍 So sánh đa văn hóa (M7) — Xuống địa ngục: Mô-típ "một vị thần/anh hùng xuống cõi chết rồi trở về" xuất hiện ở nhiều nền văn hóa: Inanna (Lưỡng Hà) ↔ Orpheus xuống cứu vợ Eurydice (Hy Lạp) ↔ Izanagi đi tìm vợ Izanami (Nhật). Điểm chung: cõi chết luôn có luật riêng, và ai phá luật đều phải trả giá. Xem bảng đối chiếu trong phần tương tác của chuyên đề.

💬 Inanna được cứu sống nhưng phải tìm người thế mạng. Bạn nghĩ việc bà chọn người chồng vô tâm Dumuzi là công bằng hay tàn nhẫn?