Trước khi qua đời, người mẹ đặt vào tay con gái một con búp bê nhỏ, và dặn một điều sẽ cứu mạng cô bé sau này.

Ở một ngôi làng nước Nga xa xưa, có một thương nhân và người vợ hiền sinh được cô con gái tên Vasilisa (đọc: Va-xi-li-xa). Cô bé xinh đẹp và tốt bụng, nên người ta gọi là Vasilisa Xinh Đẹp.

Khi Vasilisa lên tám, mẹ cô lâm bệnh nặng. Trước lúc mất, bà gọi con lại, lấy từ trong áo ra một con búp bê nhỏ bằng vải, trao cho con và dặn khẽ:

"Con yêu, hãy luôn mang con búp bê này bên mình, và đừng cho ai thấy nó. Mỗi khi con gặp khó khăn, hãy cho nó ăn một chút bánh mì, cho nó uống một chút nước, rồi kể cho nó nghe nỗi khổ của con. Nó sẽ giúp con." Nói xong, bà nhắm mắt.

Vasilisa giấu con búp bê vào túi, luôn mang theo bên mình, và không bao giờ để ai trông thấy.

Ít lâu sau, người cha tục huyền. Người mẹ kế mang theo hai cô con gái riêng — cả hai đều xấu tính và lười biếng. Vừa khuất mắt cha, ba mẹ con họ trút mọi việc nặng nhọc lên đầu Vasilisa. Cô phải gánh nước, nhóm lửa, nấu ăn, giặt giũ, làm quần quật từ sáng tới khuya. Họ còn bắt cô làm ngoài nắng gắt cho da sạm đi, mong cô xấu xí. Nhưng lạ thay, Vasilisa càng làm càng xinh đẹp, còn hai chị con mẹ kế thì càng ngồi không càng héo hon vì ganh ghét.

Bí mật của Vasilisa là con búp bê. Đêm đêm, khi mọi người đã ngủ, cô lấy búp bê ra, cho nó ăn miếng bánh, kể cho nó nghe nỗi cực nhọc trong ngày. Con búp bê cử động, đôi mắt nhỏ long lanh, và ban đêm nó lặng lẽ làm hết những việc nặng nhất — tưới vườn, nhổ cỏ, xén củi. Sáng ra, Vasilisa chỉ việc nghỉ dưới bóng cây, còn việc đã xong xuôi. Nhờ vậy cô vượt qua được những năm tháng cực khổ.

Một hôm, người cha đi buôn xa nhiều ngày. Nhân dịp ấy, mẹ kế dời cả nhà tới ở một căn nhà bên bìa rừng sâu — khu rừng mà ai cũng sợ, vì trong đó là nơi ở của Baba Yaga (đọc: Ba-ba Ya-ga), mụ phù thủy già chuyên ăn thịt người.

Một buổi tối, mẹ kế cố tình để tất cả ngọn lửa trong nhà tắt ngấm — bếp, nến, đèn, không còn một tia. Bà giao cho hai con gái riêng những việc phải làm dưới ánh sáng, rồi la lên: "Không có lửa thì làm sao xong việc! Phải có người đi xin lửa. Vasilisa, mày đi." Cả nhà đồng thanh đẩy Vasilisa ra cửa. "Đến nhà Baba Yaga mà xin lửa!"

Ai cũng biết đó là một bản án tử. Không mấy ai đến nhà Baba Yaga mà trở về. Nhưng Vasilisa không cãi. Cô lấy con búp bê ra, cho nó ăn, kể nỗi sợ của mình. Con búp bê an ủi: "Đừng sợ, Vasilisa. Cứ đi, và luôn mang ta bên mình. Có ta, không gì hại được con."

Vasilisa đi suốt đêm trong rừng. Trên đường, cô gặp ba kỵ sĩ phi qua. Người thứ nhất mặc toàn trắng, cưỡi ngựa trắng — vừa lúc trời hửng sáng. Người thứ hai mặc đỏ, cưỡi ngựa đỏ — vừa lúc mặt trời mọc. Người thứ ba mặc đen, cưỡi ngựa đen — vừa lúc màn đêm buông xuống. Đó là Ngày Rạng, Mặt Trời và Đêm Tối, ba tôi tớ của Baba Yaga.

Cuối cùng cô tới một khoảng rừng trống rùng rợn. Ở đó có một túp lều đứng trên đôi chân gà khổng lồ, tự xoay qua xoay lại. Quanh lều là hàng rào bằng xương người, cọc rào cắm những chiếc đầu lâu, hốc mắt đầu lâu cháy sáng như đèn lồng, soi cả khoảng rừng. Cổng là những cái răng và bàn tay xương.

Vasilisa run rẩy đứng lại. Rồi tiếng gió rít lên, và Baba Yaga bay tới — ngồi trong một cái cối giã khổng lồ, tay cầm cái chày làm mái chèo, tay kia cầm cây chổi quét sạch dấu vết phía sau. Mụ dừng lại, hít hít không khí: "Phù! Có mùi người Nga! Ai đó?"

"Thưa bà," Vasilisa cúi chào lễ phép, "mẹ kế con sai con đến xin bà một ngọn lửa."

Baba Yaga nhe hàm răng sắt cười: "Ta biết nhà đó. Được. Ta sẽ cho lửa — nếu mày làm được việc ta giao. Không làm được thì ta ăn thịt mày."

Mụ dẫn Vasilisa vào lều, bắt cô hầu hạ. Mụ ăn hết một nồi thức ăn to bằng cả một mâm cỗ, rồi ra lệnh cho ngày hôm sau: "Trong khi ta đi vắng, mày phải quét sạch sân, dọn nhà, nấu bữa tối, và nhặt riêng từng hạt lúa mì lẫn trong đống hắc mạch cho ta — một hạt cũng không được sót. Xong chưa? Không xong thì mày biết rồi đấy." Rồi mụ bay đi.

Vasilisa nhìn núi công việc, ngồi sụp xuống khóc. Cô lấy búp bê ra, cho ăn, kể nỗi khổ. Con búp bê nói: "Đừng lo. Con cứ cầu nguyện rồi đi ngủ; sáng ra khắc sáng suốt." Đang đêm, con búp bê gọi cả một bầy chim và tinh linh tới, nhặt riêng từng hạt lúa, làm sạch mọi việc. Sáng ra, mọi thứ đã xong xuôi.

Baba Yaga về, kinh ngạc thấy không tìm ra lỗi nào. Hôm sau mụ giao việc còn khó hơn: nhặt riêng từng hạt bụi anh túc đen lẫn trong đống đất, quét sân, nấu ăn. Và một lần nữa, nhờ con búp bê, mọi việc đều hoàn tất.

Baba Yaga tức tối vì không bắt bẻ được gì. Mụ ngồi xuống ăn, rồi hỏi: "Sao mày làm được hết những việc ấy? Trả lời ta."

Vasilisa nhớ lời mẹ dặn phải khôn ngoan. Cô đáp: "Nhờ phúc lành của mẹ con để lại cho con."

Nghe hai chữ "phúc lành", Baba Yaga giật nảy mình. Mụ là thế lực của bóng tối; mụ không chịu được sự trong sạch. "Phúc lành à! Ra khỏi nhà ta ngay! Ta không chứa kẻ được ban phúc." Mụ xua Vasilisa ra cửa.

Nhưng trước khi để cô đi, mụ nhớ lời hứa cho lửa. Mụ gỡ một cái đầu lâu có mắt cháy sáng trên hàng rào, cắm lên một cây gậy, đưa cho Vasilisa: "Đây, mang lửa về cho mẹ kế mày. Đúng thứ họ cần đấy."

Vasilisa cầm cây gậy có đầu lâu, đôi mắt lửa soi đường, và đi ra khỏi rừng. Cô về được nhà an toàn — người ngay thẳng, dù bước vào tận cửa cõi chết, vẫn được thả về.

Về tới nhà, Vasilisa định vứt cái đầu lâu đi, nhưng một giọng nói vang lên từ nó: "Đừng vứt ta. Hãy mang ta vào cho mẹ kế của con."

Trong suốt những ngày Vasilisa đi vắng, ngôi nhà không tài nào nhóm được lửa. Bao nhiêu lần mẹ kế và hai con gái đánh lửa, ngọn lửa vừa bén lại tắt ngúm, như thể có phép. Cả nhà phải ngồi trong bóng tối lạnh lẽo, đúng thứ họ đã đẩy cho Vasilisa.

Khi Vasilisa bước vào với cái đầu lâu mắt cháy, mẹ kế và hai cô con gái thở phào — cuối cùng cũng có ánh sáng. Nhưng đôi mắt lửa của đầu lâu quay sang nhìn thẳng vào ba người họ. Ánh mắt ấy dõi theo từng bước họ đi, nóng rực và không rời. Đó là thứ lửa của công lý: nó thiêu đốt sự độc ác, còn kẻ trong sạch thì không hề hấn. Vasilisa đứng giữa nhà, bình an vô sự dưới ánh nhìn của đầu lâu, còn ba mẹ con độc ác thì không sao trốn được ánh mắt ấy.

Đến sáng, chỉ còn lại Vasilisa. Sự độc ác đã bị chính ánh lửa mà nó đòi hỏi thiêu rụi.

Vasilisa chôn cái đầu lâu xuống đất, và rời khỏi căn nhà bên rừng. Cô về thành phố, ở nhờ một bà lão tốt bụng. Ở đó, để có việc làm, cô dệt nên những tấm vải mịn màng đến mức không thợ nào sánh được — dĩ nhiên với sự giúp sức của con búp bê nhỏ. Tấm vải đẹp tới nỗi được dâng lên tận cung vua.

Nhà vua trẻ thấy tấm vải, muốn gặp người dệt ra nó. Khi Vasilisa được đưa vào cung, vẻ đẹp và sự dịu dàng của cô khiến nhà vua đem lòng yêu mến. Chẳng bao lâu, họ thành hôn. Cô gái từng gánh nước nhóm lửa, từng một mình bước vào tận lều của Baba Yaga, giờ trở thành hoàng hậu.

Và suốt cả cuộc đời sung sướng về sau, Vasilisa vẫn luôn giữ con búp bê nhỏ của mẹ trong túi áo — món quà của lòng tốt, thứ đã theo cô qua khu rừng tối tăm nhất, và đưa cô về nơi ánh sáng.

M1 — Bản đồ quan hệ: Node trung tâm là Vasilisa, nối tới Baba Yaga (kẻ canh ngưỡng vừa hại vừa giúp) và con búp bê (phúc lành của mẹ). Baba Yaga trong tale này lộ rõ bản chất nước đôi: mụ ăn thịt người, nhưng lại giữ đúng lời hứa cho lửa với kẻ xứng đáng.

M4 — Bestiary: Mở khóa hai thẻ — Baba Yaga và lều chân gà. Cách "đối phó": lễ phép, làm đúng việc, đừng hỏi quá nhiều câu, và mang theo một chút phúc lành. Bạn sẽ hỏi Baba Yaga điều gì nếu chỉ được hỏi ba câu?