Có một con cá hồi bơi trong dòng Boyne, và con cá ấy biết mọi điều trên đời.

Chuyện kể rằng bên một cái vực sâu của dòng sông Boyne mọc chín cây phỉ thiêng. Hạt của những cây phỉ ấy chứa toàn bộ tri thức của thế gian — quá khứ, hiện tại, tương lai, mọi bí mật của trời đất. Mỗi mùa, hạt phỉ chín rụng xuống nước. Và trong vực có một con cá hồi ăn hết những hạt ấy, mùa này qua mùa khác, cho tới khi nó thu vào mình tất cả tri thức của vũ trụ.

Có lời tiên tri: kẻ đầu tiên nếm được thịt con cá hồi tri thức sẽ trở thành người khôn ngoan nhất Ireland, biết mọi điều cần biết.

Ở một nơi khác trong rừng, có một cậu bé đang lớn lên mà không biết mình là ai.

Cha cậu là Cumhall, thủ lĩnh của Fianna (đọc: Phi-a-na) — đội cận vệ tinh nhuệ gồm những chiến binh kiêm thi sĩ, những người bảo vệ vua Ireland và săn thú trong các cánh rừng lớn. Nhưng Cumhall đã bị giết trong một trận đánh, và kẻ thù truy lùng cả dòng dõi ông. Để cứu con, mẹ cậu bé giao con cho hai nữ chiến binh nuôi giấu trong rừng sâu.

Cậu bé lớn lên hoang dã, học chạy nhanh hơn hươu, bơi giỏi hơn cá, ném lao trúng đích trong bóng tối. Người ta gọi cậu là Fionn (đọc: Phin), nghĩa là "trắng" hay "sáng", vì mái tóc vàng của cậu. Về sau cậu mang tên đầy đủ Fionn mac Cumhaill (đọc: Phin mac Cu-hin) — "Fionn con của Cumhall".

Khi đủ lớn, Fionn rời rừng đi tìm hiểu về cha mình và học lấy những gì một thủ lĩnh Fianna cần biết. Con đường ấy dẫn cậu tới bên bờ sông Boyne, tới túp lều của một ông lão thi sĩ.

Ông lão tên là Finegas (đọc: Phi-nê-gát). Ông là một fili — một thi sĩ kiêm nhà thông thái của Ireland, hạng người được kính trọng ngang hàng vua chúa, vì họ nắm giữ tri thức, lịch sử và cả phép thuật của ngôn từ.

Suốt bảy năm trời, Finegas dựng lều bên vực sông, ngày ngày buông cần. Ông chỉ có một mục tiêu duy nhất trong đời: bắt cho được con cá hồi tri thức. Ông tin rằng đã tới lượt mình — lời tiên tri nói con cá sẽ bị bắt bởi một người tên "Fionn", và tên thật của ông cũng chứa vần ấy. Ông đợi. Bảy năm ròng rã, con cá vẫn trượt khỏi lưỡi câu.

Fionn tới xin học. Finegas nhận cậu làm trò, dạy cậu thơ ca, chữ nghĩa và trí khôn. Cậu học chăm chỉ, và ông lão quý cậu như con.

Rồi một buổi sáng, sau bảy năm chờ đợi, cần câu của Finegas trĩu nặng. Ông giật lên. Trong lưới quẫy đạp một con cá hồi lớn nhất ông từng thấy, vảy ánh lên như bạc pha vàng dưới nắng. Con cá hồi tri thức, cuối cùng cũng sa lưới.

Ông lão run lên vì sung sướng. Cả một đời chờ đợi đã tới đích. Nhưng ông đã kiệt sức. Ông trao con cá cho Fionn và dặn: "Con hãy nướng cá này cho ta. Nướng thật cẩn thận. Nhưng nghe kỹ đây — con tuyệt đối không được nếm dù chỉ một miếng nhỏ. Người đầu tiên nếm nó sẽ nhận hết tri thức, và tri thức ấy phải là của ta. Ta đã chờ bảy năm."

"Vâng, thưa thầy," Fionn đáp, và cậu xiên con cá lên que, quay đều trên đống lửa.

Fionn nướng cá thật cẩn thận, xoay đều tay để không chỗ nào cháy. Nhưng khi da cá phồng lên vì nóng, một bong bóng nhỏ nổi trên lớp da. Sợ chỗ ấy làm hỏng con cá, Fionn đưa ngón tay cái ấn nó xuống cho phẳng.

Da cá đang nóng bỏng. Ngón tay cái của cậu chạm vào, rát lên. Theo phản xạ, cậu vội đưa ngón tay đang phồng rộp lên mút cho đỡ đau.

Chỉ một khoảnh khắc. Chỉ một giọt nước từ con cá hồi tri thức chạm vào lưỡi cậu.

Và trong tích tắc ấy, cả thế gian mở ra trong đầu Fionn. Cậu bỗng biết. Biết mọi thứ — như thể một cánh cửa lớn vừa bật tung. Cậu không hề định làm vậy; đó chỉ là một vết bỏng, một phản xạ. Nhưng lời tiên tri không nói gì tới ý định. Nó chỉ nói: kẻ đầu tiên nếm. Và người đầu tiên nếm con cá, tình cờ thay, chính là cậu bé mang tên Fionn.

Fionn mang cá vào cho thầy. Finegas nhìn cậu, và ông lập tức nhận ra có gì đó đã đổi khác. Trong mắt cậu bé giờ có một ánh sáng lạ.

"Con đã nếm con cá phải không?" ông hỏi khẽ.

"Con không cố ý, thưa thầy," Fionn kể lại chuyện cái bong bóng và ngón tay bỏng. "Con chỉ mút ngón tay cái một cái."

Ông lão lặng đi rất lâu. Bảy năm chờ đợi của ông đã trôi vào tay đứa học trò trong một tích tắc vô tình. Nhưng Finegas là bậc thông thái. Ông không giận. Ông hiểu ra một điều: lời tiên tri chưa bao giờ nói về ông. Con cá không dành cho ông — nó dành cho một người tên Fionn, và cậu bé này mới đúng là người ấy. Ông chỉ là kẻ giữ cửa, chờ suốt bảy năm để trao chìa khóa cho đúng người vào đúng lúc.

"Vậy thì con hãy ăn hết con cá này đi, Fionn," ông lão nói, giọng vừa buồn vừa nhẹ nhõm. "Tri thức thuộc về con. Số phận đã chọn con, không phải ta. Hãy dùng nó cho xứng."

Fionn ăn hết con cá hồi tri thức, và toàn bộ hiểu biết của thế gian trở thành của cậu.

Nhưng tri thức ấy không đến bất cứ lúc nào cậu muốn. Nó đóng gói trong chính ngón tay cái đã chạm vào con cá. Từ đó về sau, mỗi khi Fionn cần biết một điều gì — kẻ thù đang phục ở đâu, nên đi lối nào, sự thật ẩn sau một lời nói dối — cậu chỉ cần cắn nhẹ ngón tay cái, đặt nó lên lưỡi, và tri thức hiện ra. Đó là bí quyết theo cậu suốt cả cuộc đời làm thủ lĩnh Fianna.

Với món quà ấy cùng lòng dũng cảm và sự công bằng học được, Fionn mac Cumhaill trở thành thủ lĩnh vĩ đại nhất của Fianna. Cậu dẫn dắt đội cận vệ qua vô số cuộc phiêu lưu, săn những con thú thần, bảo vệ Ireland, và trở thành một trong những anh hùng được yêu mến nhất trong lòng người Ireland.

Và mỗi khi kể lại chuyện này, người ta lại mỉm cười trước một sự thật giản dị: đôi khi tri thức lớn nhất đời không đến từ bảy năm khổ luyện chờ đợi, mà đến từ một ngón tay bị bỏng và một khoảnh khắc thành thật không giấu giếm thầy mình.

M1 — Bản đồ quan hệ: Tale nối hai nút — Fionn (thủ lĩnh Fianna, con của Cumhall) và Finegas (người thầy đã vô tình trao đi tri thức mình chờ cả đời). Sợi dây "trò vô tình đoạt tri thức của thầy" là một trong những mô-típ đẹp nhất của Celtic.

Liên hệ đa văn hóa (M7): Con cá hồi tri thức của Ireland gợi tới quả táo hiểu biết, tới việc Odin của Bắc Âu hy sinh con mắt để lấy khôn ngoan. Mỗi nền văn hóa hỏi cùng một câu: tri thức phải trả giá bằng gì?