Trên đường tới xứ tối tăm phương bắc, ông già hát hay nhất đời gặp một cơn tai họa mà không lời ca nào cứu được.

Sau chuyện Aino, Väinämöinen quyết định tự mình lên đường tới Pohjola (đọc: Pô-hi-ô-la) — vùng đất phương bắc quanh năm sương mù và tối tăm — để tìm một người vợ xứng đáng. Nhưng Joukahainen, kẻ từng bị ông hát lún xuống đầm lầy, vẫn còn ôm mối nhục cũ. Chàng phục sẵn bên đường, giương cung, và bắn.

Mũi tên không trúng người Väinämöinen. Nó trúng con ngựa ông đang cưỡi. Con ngựa ngã quỵ, còn Väinämöinen rơi thẳng xuống biển.

Ông trôi dạt nhiều ngày trên sóng nước lạnh, không bờ không bến, cho tới khi một con đại bàng bay ngang trông thấy. Con chim ấy nhớ ơn Väinämöinen: từ lâu ông từng để lại một cây bạch dương đứng riêng một mình giữa cánh đồng đã phát quang, chỉ để chim có chỗ đậu chân nghỉ cánh. Nhớ ơn xưa, đại bàng sà xuống, cõng ông trên lưng, và đưa ông vào bờ Pohjola.

Ở đó, bà chúa xứ ấy — Louhi (đọc: Lâu-hi), một người đàn bà quyền lực và đầy mưu lược — đón ông vào nhà, cho ăn uống, sưởi ấm, và chữa lành cho ông. Rồi bà hứa sẽ đưa ông về quê an toàn, còn gả cho ông cô con gái xinh đẹp nhất Pohjola — nhưng với một điều kiện.

Bà muốn có Sampo (đọc: Xam-pô): một cối thần kỳ diệu, hễ quay là xay ra bột mì, muối và vàng, không bao giờ cạn.

Väinämöinen thật thà nhận rằng mình không phải thợ rèn, tay ông sinh ra để hát chứ không phải để đập búa. Nhưng ông biết ai làm được việc ấy: người anh em kết nghĩa của ông, thợ rèn tài ba nhất từng sống — người ta đồn chính ông ta đã rèn nên cả vòm trời. Ông hứa với Louhi sẽ gửi người ấy tới.

Về tới quê nhà, Väinämöinen tìm gặp Ilmarinen (đọc: In-ma-ri-nen), người thợ rèn ấy, và kể chuyện Pohjola, kể về cô gái xinh đẹp đang chờ ai rèn được Sampo. Ilmarinen nghe xong lại không muốn đi — đường xa, xứ lạ, ông vốn quen với lò rèn quê nhà hơn là phiêu lưu.

Väinämöinen bèn nghĩ ra một kế. Ông rủ Ilmarinen ra ngoài, trỏ lên một cây thông cao vút, bảo rằng trên ngọn cây ấy có mặt trăng và cả chòm sao Đại Hùng đang đậu lại, sáng rực. Ilmarinen ngước nhìn, tò mò, rồi trèo lên để xem cho rõ.

Ngay khi ông ở trên cao, Väinämöinen cất tiếng hát, gọi một cơn gió lớn nổi lên, cuốn người thợ rèn bay vút đi, qua rừng, qua biển, thẳng một mạch tới Pohjola. Ilmarinen hạ xuống ngay trước cửa nhà Louhi, chưa kịp hiểu chuyện gì vừa xảy ra.

Louhi tiếp đón ông nồng hậu, và nhắc lại lời hứa: rèn được Sampo, sẽ được gả con gái.

Ilmarinen dựng lò ngay trong đêm. Ba ngày ba đêm ông không rời bễ lửa, ném vào đó đủ loại nguyên liệu quý — lông thiên nga trắng, sữa của một con bò cái đặc biệt, một hạt lúa mạch, một búi lông cừu non — theo đúng cách một thợ rèn bậc thầy tạo ra vật thiêng.

Lần đầu mở lò, thứ hiện ra là một cây cung tuyệt đẹp, thân vàng óng, nhưng tính khí nó hung dữ lạ thường — cứ có dịp là đòi uống máu, mỗi ngày lại giết một sinh vật vô tội cho thỏa cơn khát của mình. Ilmarinen không ưng, đập cây cung trở lại vào lò.

Lần thứ hai, từ lò hiện ra một chiếc thuyền. Thuyền đẹp, nhưng cũng mang tính khí hiếu chiến, chỉ chực lao ra biển gây hấn dù chẳng ai sai khiến. Ilmarinen lại đập nó trở về lò.

Lần thứ ba, một con bò cái bước ra, sừng vàng óng ánh. Nhưng con bò này ngang bướng, không chịu ở yên đồng cỏ nhà chủ, cứ chốc chốc lại chạy rông vào rừng sâu. Ilmarinen lắc đầu, đập bỏ.

Lần thứ tư, một lưỡi cày hiện ra, sáng loáng như bạc. Nhưng lưỡi cày ấy chỉ thích cày xới ruộng của người khác, chẳng chịu động tới đất nhà mình. Ilmarinen cũng đập nó tan.

Bốn lần thất bại, nhưng ông không nản. Ông hiểu rằng vật mình cần rèn không phải thứ đẹp bên ngoài mà tính khí hư hỏng bên trong — nó phải là vật hữu ích thật sự, không tham lam, không hung hãn.

Lần cuối, Ilmarinen gọi tới các thần gió, nhờ họ thổi bễ lò giúp mình suốt ba ngày liền không ngừng nghỉ. Gió thổi mạnh tới mức tro bay mù mịt, lửa cháy rực trời. Và từ trong ngọn lửa ấy, cuối cùng, Sampo hiện hình.

Đó là một cối xay kỳ lạ, có chiếc nắp nhiều màu sắc lấp lánh. Một mặt của nó xay ra bột mì trắng mịn, một mặt xay ra muối trắng tinh, và một mặt xay ra tiền vàng — cứ quay đều, của cải cứ thế tuôn ra, không bao giờ cạn.

Louhi mừng rỡ khôn tả khi nhận được báu vật. Bà không để nó ở ngoài dù chỉ một khắc. Bà đem Sampo giấu sâu vào trong lòng một ngọn núi đá ở Pohjola, khóa lại bằng chín ổ khóa liền, và để cối thần cắm rễ ăn sâu chín sải xuống đất, như thể chính núi đá cũng ôm lấy nó không rời.

Ilmarinen đứng đó, chờ đợi phần thưởng đã hứa. Nhưng Louhi, giờ đã có Sampo trong tay, lại thoái thác việc gả con gái. Bà viện đủ lý do, rồi lảng tránh.

Người thợ rèn tài ba nhất từng sống đành lên đường về nhà tay không, mang theo trong lòng một câu hỏi mà ông chưa có lời đáp: liệu một lời hứa không được giữ có đáng để người ta bỏ qua, hay sớm muộn gì cũng phải đòi lại?

Câu trả lời còn chờ ở phía trước — khi cả xứ Kalevala, nhiều năm sau, phải quay lại Pohjola một lần nữa, không phải để cầu xin, mà để giành lấy.

🐉 Bách khoa quái vật (M4, biến thể vật thiêng): Sampo — không phải quái vật mà là báu vật kỳ diệu nhất Kalevala. Hình dạng: cối xay có nắp nhiều màu. Sức mạnh: một mặt xay bột mì, một mặt xay muối, một mặt xay vàng, tất cả vô tận, không bao giờ cạn. Cách có được: chỉ thợ rèn giỏi nhất mới tạo ra nổi, và phải trải qua nhiều lần thất bại — cung khát máu, thuyền hiếu chiến, bò ngang bướng, cày tham lam — trước khi rèn đúng được vật hữu ích thật sự. Điểm yếu: ai giữ nó cũng phải giấu thật kỹ, thật sâu — bởi ai cũng muốn đoạt lấy.

📜 Dòng thời gian (M5): Nối tiếp tale 14: Väinämöinen bị Joukahainen bắn rơi ngựa, trôi dạt trên biển → đại bàng cứu, đưa vào bờ Pohjola → Louhi hứa gả con gái đổi lấy Sampo → Väinämöinen hứa cử Ilmarinen tới → dùng mưu, hát gió cuốn Ilmarinen tới Pohjola → bốn lần rèn thất bại (cung, thuyền, bò, cày) → lần thứ năm, nhờ thần gió, Sampo thành hình → Louhi giấu Sampo vào núi đá, không giữ lời gả con gái → Ilmarinen về tay không (mở đầu tale 16: cuộc chiến giành lại Sampo).