Ở biển Bắc có một con cá.

Tên nó là côn. Không ai biết nó dài bao nhiêu — sách chỉ nói: mấy nghìn dặm cũng chưa đủ để đo.

Rồi một ngày con cá ấy hóa thành chim.

Tên nó là bằng. Cái lưng chim bằng, cũng mấy nghìn dặm cũng chưa đủ để đo. Khi nó vươn mình bay lên, đôi cánh dang ra như hai đám mây rủ xuống ngang trời.

Chim bằng đợi gió. Phải là cơn gió lớn của tháng sáu, khi mặt biển động dữ dội, nó mới cất được mình. Nước xao lên ba nghìn dặm. Nó theo luồng gió xoáy mà lên chín vạn dặm, rồi hướng về biển Nam.

Ở trên cao ấy, nhìn xuống, nó thấy gì?

Nó thấy màu xanh mênh mông. Trang Tử hỏi một câu lạ: cái màu xanh của bầu trời kia, đó có phải là màu thật của trời không, hay chỉ vì trời xa quá, xa đến mức mắt không nhìn tới đáy? Con chim ở trên cao nhìn xuống, chắc cũng chỉ thấy y như vậy thôi.

Dưới bụi cỏ, con ve sầu và con chim cưu nhìn theo. Rồi chúng cười.

"Ta gắng sức bay lên," con ve nói, "cùng lắm tới ngọn cây du, ngọn cây phương. Có khi chưa tới nơi đã rơi bịch xuống đất. Thế cũng xong một chuyến. Việc gì phải lên chín vạn dặm rồi lặn lội xuống tận phương Nam?"

Con chim cưu gật gù. Với chúng, câu hỏi ấy chí lý.

Trang Tử không cãi hộ con chim bằng.

Ông chỉ nói: người đi chơi ngoài đồng, mang cơm ba bữa, chiều về bụng vẫn no. Người đi trăm dặm, phải giã gạo từ đêm hôm trước. Người đi nghìn dặm, phải gom lương ăn ba tháng. Hai con vật nhỏ kia thì biết gì.

Rồi ông thêm một câu, và câu này mới là chỗ sắc nhất: kẻ biết ít không với tới được kẻ biết nhiều; kẻ sống ngắn không với tới được kẻ sống dài.

Con nấm sớm nở tối tàn thì không biết có một tháng. Con ve mùa hè không biết có mùa xuân và mùa thu — nó chưa từng thấy cái nào trong hai mùa ấy.

Vậy con ve có sai không?

Ở chỗ nó đứng, nó không sai. Ngọn cây du là đủ với một con ve. Nó không thiếu gì cả.

Nó chỉ không biết rằng cái nó đang cười là một thứ nó không có cách nào nhìn thấy.

Ngẫm: Truyện này thường được đọc như lời chê con ve. Nhưng Trang Tử không hề bảo con ve phải bay chín vạn dặm. Vậy điều ông tiếc cho nó là gì — cái tầm bay ngắn, hay cái tiếng cười?

Góc tương tác: Người Việt chúc nhau "bằng trình vạn lý" — đường bay của chim bằng dài vạn dặm. Nhưng trong truyện gốc, con chim bằng chẳng vui vẻ gì: nó phải đợi gió, phải chờ đúng tháng, phải quẫy nước ba nghìn dặm mới cất nổi mình. Bạn nghĩ vì sao người đời sau chỉ giữ lại phần "bay xa", mà bỏ quên phần "phải đợi gió"?