Có hai hoàng tử được vua cha gửi đi học nghề.

Vua dặn rất rõ: học cái gì giữ được ngai vàng.

Người anh, Phra Aphai Mani (đọc "Phờ-ra A-phai Ma-ni"), đi học thổi sáo.

Người em, Sri Suwan, đi học đánh kiếm.

Ba năm sau hai anh em về. Vua hỏi các con học được gì. Người em rút kiếm ra múa một đường, ánh thép loang loáng, vua gật gù.

Người anh đưa ra một cây sáo.

Vua nổi giận. Một hoàng tử mà đi học nghề của phường chèo hát? Vua đuổi cả hai ra khỏi cung.

Người em giận anh. Nhưng nó vẫn đi theo anh, vì nó là em.

Và câu chuyện dài nhất của văn học Thái bắt đầu từ chỗ ấy: từ một cây sáo bị chê là vô dụng.

Hai anh em lang thang ra tới bờ biển, gặp ba người bạn đường và ngồi nghỉ dưới bóng cây.

Buổi chiều xuống. Sóng vỗ đều. Phra Aphai Mani lấy sáo ra thổi.

Chàng không thổi để khoe. Chàng thổi vì buồn.

Nhưng đây là thứ mà vua cha không hiểu: tiếng sáo của chàng có phép.

Ai nghe nó cũng thấy lòng mình mềm ra. Nghe lâu thì mí mắt nặng dần. Nghe lâu nữa thì ngủ, ngủ say tới mức lay không dậy.

Chiều đó, khi tiếng sáo dứt, cả năm người bạn đường đã ngủ gục.

Và từ dưới biển, một thứ đã bò lên.

Nang Phisuea Samut (đọc "Nang Phi-xửa Xa-mút") — nữ quỷ biển.

Mụ nghe tiếng sáo từ ngoài khơi và bơi vào. Mụ định ăn thịt cả nhóm như mụ vẫn làm với mọi kẻ lạc ra bờ biển ấy.

Nhưng mụ nhìn thấy chàng.

Và Sunthorn Phu — nhà thơ viết ra truyện này — không để mụ ăn thịt chàng. Ông làm một chuyện táo bạo hơn nhiều.

Ông cho mụ yêu chàng.

Nữ quỷ hóa thành một thiếu nữ đẹp, dịu dàng, dịu tới mức Phra Aphai Mani tỉnh dậy và tin. Nàng đưa chàng về một hòn đảo giữa biển, dựng nhà, nấu cơm, chăm chàng như một người vợ.

Chàng sống ở đó nhiều năm. Họ có một đứa con trai, đặt tên là Sin Samut.

Đứa bé lớn lên khỏe lạ thường — nó thừa hưởng sức của mẹ. Nó bơi được như cá, lặn được lâu như rái.

Và một hôm, nó phát hiện ra mẹ nó không phải người.

Đây là đoạn khiến người Thái tranh cãi suốt hai trăm năm.

Phra Aphai Mani muốn về nhà. Chàng biết Phisuea Samut sẽ không cho đi — mụ đã giữ chàng ở đảo này bằng tình yêu và bằng cả nỗi sợ mất chàng.

Nên chàng bỏ trốn.

Ba nàng tiên cá giúp chàng và con trai vượt biển. Họ bơi suốt đêm, chở hai cha con trên lưng, rẽ sóng đi về phía một hòn đảo có ông đạo sĩ mà quỷ không dám bén mảng.

Phisuea Samut đuổi theo.

Mụ đuổi bằng tất cả sức của một con quái vật biển và tất cả nỗi tuyệt vọng của một người đàn bà bị bỏ lại. Sóng dựng đứng sau lưng hai cha con. Mụ gào tên chàng giữa biển đêm.

Tới bờ đảo thì mụ không lên được nữa. Đạo sĩ đứng đó, và quỷ không qua được ngưỡng ấy.

Mụ đứng dưới nước, nhìn lên bờ.

Rồi Phra Aphai Mani làm cái việc duy nhất chàng biết làm.

Chàng đưa sáo lên môi.

Chàng thổi.

Tiếng sáo trải ra mặt biển đêm, êm và buồn, cái thứ tiếng đã từng khiến cả một nhóm người ngủ gục dưới bóng cây năm nào.

Phisuea Samut nghe.

Đây là bi kịch: đó chính là tiếng sáo đã khiến mụ bơi vào bờ ngày đầu tiên. Thứ đã đưa mụ tới với chàng, giờ là thứ tiễn mụ đi.

Người ta kể rằng mụ không chống cự. Mụ đứng trong nước, nghe hết, rồi gục xuống.

Có bản kể mụ chết vì tiếng sáo. Có bản kể mụ chết vì đau lòng, và tiếng sáo chỉ là cái cớ để mụ được phép buông tay.

Trong toàn bộ trường ca dài dằng dặc ấy — với đủ trận đánh, đủ vương quốc, đủ những nàng công chúa và những cuộc chiến trên biển — người Thái nhớ nhất cảnh này.

Cảnh một con quái vật chết vì được nghe đúng bản nhạc đã khiến nó biết yêu.

Câu chuyện còn dài sau đó. Phra Aphai Mani còn phiêu bạt nhiều năm, còn gặp giặc, còn có những cuộc chiến mà chàng vẫn thắng bằng cây sáo chứ không bằng gươm. Đứa con trai Sin Samut lớn lên thành một dũng tướng.

Nhưng hãy quay lại chỗ đầu truyện.

Vua cha đuổi con đi vì cho rằng học sáo là vô dụng.

Suốt cả cuộc đời sau đó, cây sáo ấy cứu mạng chàng nhiều lần hơn bất cứ thanh gươm nào trong truyện.

Sunthorn Phu — người viết ra nó — cả đời làm thơ, có lúc được vua trọng, có lúc nghèo tới mức phải sống trên thuyền.

Ông thừa hiểu cái cảm giác bị bảo rằng nghề của mình vô dụng.

🎵 Âm nhạc thắng vũ khí — mô-típ toàn cầu. Nhớ Orpheus trong thần thoại Hy Lạp, người dùng đàn lyre làm mềm cả thần chết? Nhớ Người thổi kèn thành Hamelin trong truyện cổ Grimm, dắt cả đàn chuột đi bằng tiếng nhạc? Phra Aphai Mani đứng cùng hàng với họ — nhưng chàng là người duy nhất dùng nhạc để tiễn biệt kẻ yêu mình.

🐉 Quái vật đáng thương. Phisuea Samut không phải ác quỷ thuần túy. Nàng là mô-típ "kẻ yêu mà không được yêu" — gần với nàng hạc Nhật Bản bay đi khi bị nhìn trộm, hay Trương Chi của Việt Nam, người hát hay mà không được đáp lại. Trong bộ thẻ Bestiary của chuyên đề, đây là tấm thẻ buồn nhất.

🔀 Nếu là bạn? Bạn là Phra Aphai Mani, đứng trên bờ, người đàn bà đã nuôi bạn nhiều năm đang đứng dưới nước gọi tên bạn. Bạn thổi sáo để kết thúc mọi chuyện, hay bước xuống nói chuyện với nàng lần cuối — dù biết có thể không quay lên được nữa?