Ở thành Baghdad có một chàng trai tên Abu Hassan (đọc: A-bu Ha-san), con nhà buôn để lại cho chàng một gia tài kha khá. Nhưng Abu Hassan không phải người biết giữ của. Chàng phóng khoáng, mê rượu ngon, mê bạn hiền, tiêu đến đâu vui đến đó, khiến gia tài cứ vơi dần theo năm tháng.

Chàng sống cùng mẹ già trong một căn nhà nhỏ, và có một thói quen kỳ lạ không ai bắt chước nổi. Mỗi chiều tối, Abu Hassan ra đứng đầu cây cầu bắc qua sông Tigris, đợi cho tới khi có một người khách hoàn toàn xa lạ — chưa từng quen biết — đi ngang qua. Chàng mời người ấy về nhà, đãi một bữa rượu thịnh soạn, trò chuyện thâu đêm. Chàng tự đặt cho mình một luật: đã mời ai một lần thì tuyệt không mời lại lần thứ hai, dù người đó có hợp ý tới đâu. Với Abu Hassan, một tối vui trọn vẹn còn quý hơn một mối quen biết nhạt dần theo thời gian.

Một tối nọ, người khách chàng mời chính là vua Harun al-Rashid (đọc: Ha-run an Ra-sít), đang cải trang làm một thương nhân đi vi hành trong đêm, xem dân tình sống ra sao — như nhà vua vẫn thường làm. Chàng chẳng hề hay biết mình đang rót rượu mời chính vị vua của cả đế chế.

Rượu vào lời ra, Abu Hassan trở nên cởi mở, kể hết chuyện đời mình cho người khách lạ: chuyện gia tài tiêu tán, chuyện mấy kẻ hàng xóm đạo mạo ngoài mặt mà trong bụng đầy thói xấu — ông giáo sĩ tham lam, viên quan hà khắc — mà chẳng ai dám đụng tới vì họ khéo che đậy.

"Nếu ta được làm vua," Abu Hassan cười lớn, gõ chén xuống bàn, "dù chỉ một ngày thôi, ta sẽ trị cho ra trò mấy kẻ đạo đức giả đó! Thưởng cho người ngay, phạt cho kẻ gian, không chừa một ai."

Vị khách lạ tủm tỉm cười, hỏi thêm vài câu, rồi lặng lẽ nhón một nhúm bột vào chén rượu của chủ nhà lúc chàng sơ ý. Abu Hassan uống cạn, chẳng mấy chốc gục xuống bàn, ngủ say như chết.

Đó chính là vua Harun al-Rashid. Ngài vốn thích trò đùa tinh nghịch. Ngài sai người khiêng Abu Hassan về thẳng hoàng cung, đặt lên chính long sàng của mình, rồi truyền lệnh cho cả triều đình: sáng mai, hễ ai gặp người này thức dậy, phải cúi đầu, tung hô, đối xử với chàng y hệt như đức vua thật — không ai được hé môi nói khác.

Sáng hôm sau, Abu Hassan mở mắt, thấy mình nằm giữa gấm vóc lụa là, xung quanh là cung nữ, thái giám quỳ rạp, tấu nhạc du dương. Chàng dụi mắt, tưởng còn đang mơ. Chàng lén cấu vào tay mình thật đau — vẫn không tỉnh. Chàng hoảng hốt, nghĩ mình đã hóa điên.

Nhưng khi quan đại thần bước vào quỳ tâu "Bệ hạ vạn tuế", khi cả triều đình một mực gọi chàng là "hoàng thượng" không chút do dự, Abu Hassan dần dần... tin. "Có lẽ đây thật là ý trời," chàng tự nhủ, rồi khoác long bào, bước ra thiết triều với dáng vẻ đường bệ không kém một vị vua thật.

Cả ngày hôm đó, Abu Hassan cai trị công minh lạ thường. Chàng cho mời mẹ già vào cung, ban thưởng hậu hĩnh vì bao năm nuôi nấng. Chàng cho triệu đúng những kẻ đạo đức giả từng bị chàng oán trách, vạch trần thói xấu của họ trước đông đủ bá quan, phạt cho một trận nhớ đời. Dân chúng nghe tin vị vua hôm ấy xử án công bằng lạ thường, ai nấy đều mừng rỡ.

Tối đến, Harun al-Rashid — vẫn theo dõi mọi chuyện từ xa qua tể tướng Ja'far — cho người mời "vua" Abu Hassan dự tiệc, lại khéo léo bỏ thuốc ngủ vào rượu lần nữa. Abu Hassan lại thiếp đi. Nhà vua sai khiêng chàng trở về đúng căn nhà cũ, đặt xuống giường, thu hết long bào, để mọi chuyện như chưa từng xảy ra.

Điểm dừng đêm (M8): Abu Hassan tỉnh dậy trên chiếc giường mộc mạc quen thuộc, quần áo cũ sờn vai, chẳng còn cung nữ, chẳng còn thái giám tung hô. Chàng vùng dậy, gào lên gọi người hầu — nhưng chỉ có mẹ già hớt hải chạy vào, tưởng con trai lên cơn mê sảng. Nàng Scheherazade dừng lời ở đây. Vua Shahryar tò mò: chàng Abu Hassan sẽ phản ứng ra sao khi không ai chịu tin mình từng là vua? Nhà vua hoãn án thêm một đêm.

Abu Hassan nhất quyết không tin đó là một giấc mơ. Chàng gào lên với mẹ: "Con là vua! Hôm qua con đã ngồi trên ngai vàng, đã ban thưởng cho mẹ, đã trừng phạt lão giáo sĩ tham lam kia mà!" Bà mẹ hoảng hồn, cho rằng con trai mình đã hóa điên vì rượu chè quá độ, liền khóc lóc gọi hàng xóm tới giúp.

Càng bị can ngăn, Abu Hassan càng khăng khăng cãi lại, gắt gỏng cả với mẹ già khiến bà thêm hoảng sợ. Hàng xóm xúm lại, ai nấy lắc đầu thương hại: "Tội nghiệp, chàng trai ngoan giờ hóa dại rồi." Người ta đành đưa Abu Hassan vào nhà thương điên, giữ chàng lại cho tới khi tỉnh trí, không nhắc gì tới chuyện làm vua nữa.

Ít lâu sau, khi đã bình tâm trở lại, Abu Hassan được thả về. Chàng tự nhủ có lẽ hôm ấy mình chỉ say rượu nằm mơ, và quyết tâm sống điềm đạm hơn. Nhưng chàng vẫn không bỏ được thói quen cũ: mỗi tối lại ra đầu cầu, mời một người khách lạ về nhà.

Rồi định mệnh trớ trêu: người khách chàng gặp lại, không ai khác, chính là Harun al-Rashid, lại cải trang vi hành lần nữa. Abu Hassan nhận ra gương mặt quen thuộc, giật mình lùi lại, nửa sợ nửa ngờ vực: "Ngài... ngài chính là người hôm trước đã khiến tôi hóa dại phải không?" Nhưng vì phép lịch sự, chàng vẫn mời khách vào nhà, dù trong bụng dè chừng từng lời.

Tối hôm đó, trò đùa tinh nghịch lại tái diễn: người khách lại khéo léo bỏ thuốc ngủ vào chén rượu. Abu Hassan gục xuống. Nhưng lần này, khi bừng tỉnh giữa long sàng hoàng cung, chàng không dám tin ngay, cũng không dám chối bỏ — chàng vừa mừng vừa sợ, nơm nớp không biết đây là thật, là mơ, hay lại là một trò trừng phạt khác.

Chính lúc ấy, Harun al-Rashid bước ra, cởi bỏ lớp cải trang, cười vang sảng khoái. Nhà vua kể lại toàn bộ sự thật: chính ngài là vị khách lạ hôm trước, chính ngài đã bày trò cho cả triều đình đóng kịch, rồi đưa chàng về nhà giữa đêm để xem chàng phản ứng ra sao. Abu Hassan vừa hoàn hồn vừa bật cười theo, vừa trách móc vừa cảm phục tài dàn dựng của đức vua.

Harun al-Rashid, thấy Abu Hassan có tấm lòng công bằng thật sự trong ngày làm vua ngắn ngủi ấy, quyết giữ chàng lại làm bạn tâm giao trong cung, ban bổng lộc hậu hĩnh, gả cho chàng một cung nữ xinh đẹp làm vợ, để bù lại phen hoang mang chàng đã trải qua.

Từ đó, Abu Hassan thành người bạn vui tính nhất bên cạnh Harun al-Rashid, và chuyện "người tỉnh giấc thành vua" được dân Baghdad truyền tụng mãi, mỗi lần kể lại đều khiến người nghe bật cười.

Bài học: Ranh giới giữa mộng và thực nhiều khi mỏng manh hơn ta tưởng — nhưng điều đáng quý ở Abu Hassan không phải là chàng có thật sự làm vua hay không, mà là khi có quyền trong tay dù chỉ một ngày, chàng đã dùng nó để công bằng, không tư lợi. Một trò đùa của bậc quân vương, hóa ra lại là một phép thử lòng người.

Bạn là Scheherazade: Nếu bạn là Abu Hassan, tỉnh dậy giữa hoàng cung không biết thực hay mơ — bạn sẽ nghi ngờ đến cùng như chàng, hay lập tức tận hưởng vai vua mà không thắc mắc?