──────────────────────────────────── "Chính lệnh hà khắc, thuế má nặng nề, trăm họ nhiều người bỏ làng phiêu tán." — Diễn ý ghi chép của sử về đất Giao Châu dưới quyền nhà Lương ‡ ────────────────────────────────────

Ba năm quan không vào tới đây. Năm ấy quan vào.

Thuyền đi từ ngoài ngòi, ba chiếc nối nhau, chiếc đầu cắm một cái cờ nhỏ ướt rũ. Người trên thuyền phải xuống lội hai đoạn, vì lối vào có chỗ nông tới mức đáy thuyền cạ bùn.

Yên đứng trên bậc nhìn ra. Mẹ vẫn ngồi trong nhà, tay không rời cái thuyền tán.

"Mẹ ơi, ba chiếc."

"Ừ."

"Mẹ không ra à?"

"Ra làm gì. Người ta đếm đinh chứ có đếm đàn bà đâu."

Người cầm sổ tên là Đỗ Hoắc, thư lại, người vùng ngoài, nói giọng vùng ngoài, chân đi guốc mộc mà giờ guốc thì xách trên tay còn chân thì lấm bùn tới bắp.

Ông ta trải chiếu ngay giữa gò, ngồi xuống, mở cuộn sổ ra, chặn bốn góc bằng bốn hòn đất.

"Gò này bao nhiêu nóc?"

"Chín."

"Sổ ghi mười một."

"Mười một là từ đời nào."