Có những câu chuyện ta được nghe từ khi còn chưa biết chữ. Chuyện mẹ Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con, năm mươi theo cha xuống biển, năm mươi theo mẹ lên non. Chuyện cây nêu ngày Tết dựng lên để đuổi quỷ. Chuyện ông khổng lồ đội trời, gánh đất, nặn nên sông núi. Ta nghe, rồi lớn lên, rồi phần nhiều là quên, hoặc chỉ còn nhớ lờ mờ như nhớ một giấc mơ cũ.

Người kể còn nhớ một buổi chiều hai mươi ba tháng Chạp, ở cái sân gạch nhà bà ngoại. Bà sai cậu cháu trai vác về một cây tre già, róc hết cành, chỉ chừa lại chùm lá trên ngọn. Bà buộc lên đó một cái khánh đất nung, một bó lá dứa, một miếng trầu têm sẵn, rồi bảo dựng ở góc sân, chỗ nhìn ra ngõ. Gió bấc lùa qua, cái khánh đất kêu lạch cạch, nghe như ai gõ cửa mà không chịu vào.

Xong cây nêu, bà bốc vôi bột trong cái mo cau, rắc xuống đất trước ngõ thành hình cây cung, mũi tên chĩa ra ngoài đường.

"Bà rắc vôi làm gì thế?"

"Để quỷ không vào."

"Quỷ ở đâu ra hả bà?"

"Ở ngoài biển. Ngày xưa nó ở trên này, rồi bị đuổi ra đấy."

"Ai đuổi nó?"

Bà phủi tay vào vạt áo, nghĩ một lúc lâu, như đang lục trong trí nhớ một thứ cất kỹ quá nên quên mất chỗ để. "Ông bà mình đuổi. Từ hồi người còn ở chung với Trời."

"Thế đuổi rồi sao năm nào cũng phải rắc?"

"Vì nó chưa quên." Bà cầm cái mo cau đứng dậy, đi vào bếp. "Chỉ có người mới hay quên thôi."

Năm ấy người kể chừng bảy tuổi, chỉ thấy câu trả lời của bà là lạ. Phải mấy chục năm sau, khi bà đã mất, cây nêu ở góc sân không còn ai dựng, mới thấy câu ấy cứ quay về, đúng vào những chiều cuối năm, lúc gió bấc thổi qua một cái ngõ không có vôi.

Cuốn sách này ra đời từ một câu hỏi giản dị: nếu tất cả những mẩu chuyện rời rạc ấy vốn là một thì sao?

Trong kho tàng thần thoại và cổ tích của người Việt, có thể thấy hai loại truyện. Một loại có chỗ đứng rõ trong dòng thời gian. Mạch Hồng Bàng, từ Kinh Dương Vương tới Lạc Long Quân và Âu Cơ, rồi tới mười tám đời Hùng Vương dựng nên nước Văn Lang, đã được sách cũ như Đại Việt sử ký toàn thư, Lĩnh Nam chích quái chép lại có thứ bậc, có đời, có niên đại. Loại ấy, người kể xin giữ nguyên: gia phả không đổi, thứ tự không dời. Những gì cha ông đã định, xin để yên như cha ông đã định.

Nhưng còn một loại khác, xưa hơn, mờ hơn. Chuyện Thần Trụ Trời tách đôi trời đất. Chuyện những người khổng lồ thuở đất còn mềm. Chuyện cây nêu, và loài quỷ từng có thời làm chủ mặt đất. Những truyện ấy không mang niên đại. Không sách nào định được chúng xảy ra khi nào, cái nào trước cái nào sau. Chúng trôi trong một thời "ngày xửa ngày xưa" không bờ không bến. Chính vì chúng không bị buộc vào một mốc thời gian nào, nên người kể xin phép được xâu chúng lại, đặt cạnh nhau, cho chúng soi vào nhau, để từ những mảnh rời ấy hiện lên một mạch truyện liền, một cuộc chiến lớn mà mỗi tích xưa chỉ còn là một chương.

Cách xâu ấy, nói cho dễ hình dung, giống như người ta xâu những hạt cườm nhặt được ở nhiều bãi khác nhau vào cùng một sợi chỉ. Hạt nào vẫn là hạt ấy, màu nào vẫn là màu ấy, chỉ có sợi chỉ là của người xâu. Sợi chỉ trong cuốn sách này là cây nêu: một thứ ai cũng từng thấy, mà hỏi vì sao có nó thì ít ai trả lời được trọn câu.

Cuốn sách chia làm sáu hồi. Hồi đầu kể thuở trời đất còn dính vào nhau, và kẻ đã có mặt từ trước khi có đất. Hồi thứ hai kể hai dòng Rồng và Tiên gặp lại nhau, và cái bọc trăm trứng. Hồi thứ ba và thứ tư kể một cuộc giành đất bằng mưu chứ không bằng sức, và một lá cờ mà cả một cõi chung tay chắp lại. Hồi thứ năm là cuộc chia tay năm mươi xuống biển, năm mươi lên non, đúng như sách cũ đã chép. Hồi cuối cùng chỉ là một quãng ngàn năm, kể rất ngắn, vì có những quãng thời gian dài nhất lại là những quãng ít chuyện để kể nhất.

Xin nói ngay cho rõ, kẻo mang tiếng lập lờ. Đây là huyền sử hư cấu, không phải bản kể lại chính thống của bất cứ tích nào. Cây nêu vốn là một tích riêng, không nằm trong chuyện trăm trứng; ở đây nó được ghép vào cho liền mạch. Con Quỷ Vương, cuộc chiến ngàn năm, lời nguyền dưới đáy biển sâu, những thứ ấy là do người kể đắp thêm để câu chuyện có kịch, chứ không phải cha ông truyền lại. Cuốn sách này chỉ là một cách đọc, một cách nối, một giấc mơ dệt từ những giấc mơ cũ. Chỗ nào là của tổ tiên, xin giữ trọn lòng kính; chỗ nào là của người kể thêm vào, xin nhận là của mình.

Và nếu có một lý do để dệt lại những giấc mơ ấy, thì lý do nằm ngay trong chính câu chuyện. Bởi truyện này, rốt cuộc, nói về sự quên. Về một cái ác không thắng được bằng gươm giáo, mà chỉ nằm chờ ngày con người quên đi cội nguồn của mình để trỗi dậy. Kể lại những chuyện xưa, nhắc lại vì sao cha ông từng dựng một cây nêu mỗi độ xuân về, có lẽ tự nó cũng đã là một cách nhỏ để chống lại cái quên ấy.

Mời bạn đọc. Và mong rằng, khi gấp sách lại, bạn còn nhớ, dù chỉ một chút, rằng mình là con của Rồng, cháu của Tiên, và rằng trong máu mình, loãng đến gần như không còn, vẫn có một tia của cái đêm bọc trăm trứng nở ra dưới nắng.