Thần Thoại Ấn Độ

Bản cổ nhất trong nhóm. Thần Ea lách lời thề bằng cách nói qua vách lau sậy. Thả bồ câu → én → quạ không về. Sau lụt, Enlil ban bất tử — nhưng là ngoại lệ duy nhất, không dành cho phần còn lại của loài người.

Không thả chim. Điểm riêng nằm ở khúc sau lụt: ném 'xương của Mẹ Đất' (đá) qua vai, đá hóa thành người mới — tái tạo loài người từ vật chất vô tri, biểu tượng của sự bền bỉ.

ĐẢO NGƯỢC MÔ-TÍP CHIM: người bên trong không thả chim ra, chim tự bay tới gõ vào vách trống báo đất cạn. Cứu vì lòng tốt vặt (mời ông cụ bát cháo ngô), không vì đức tin hay dòng dõi. Có thêm một tầng bốn bản kia không có: khối thịt đầu tiên bị chia nhỏ rắc theo gió thành các dân tộc.

Bản duy nhất KHÔNG chạy trốn bằng thuyền. Đại Vũ khơi sông dẫn nước ra biển ròng rã 13 năm, ba lần qua nhà không vào — đề cao lao động, đức trị và trách nhiệm cộng đồng thay vì sự sống sót cá nhân.

Vật nổi là cái trống gỗ khoét từ thân cây cổ thụ, bịt kín hai mặt — vật của nhà rông, tức vật của cả làng, không phải con thuyền của một gia đình.

Người báo trước không phải thần mà là một con vật được tha mạng: con dúi mắc bẫy được thả, quay lại báo trước bảy ngày. Điều kiêng thả dúi mắc bẫy còn giữ đến nay.

Vật cứu là quả bầu, và nó tiếp tục thành nơi loài người chui ra — dị bản chung của Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, Mảng, Thái. Quả bầu khô treo vách nhà sàn để nhớ rằng các dân tộc từng ở chung một cái vỏ.

Vật nổi là chiếc trống đồng nghi lễ — hiện vật mà người Lô Lô đến nay VẪN đang dùng thật trong tang lễ, nên mô-típ nối thẳng vào đời sống đương đại chứ không dừng ở truyện kể.

Khác hẳn mọi bản khác ở hai chỗ: con người ĐỐI KHÁNG và THẮNG chứ không lên thuyền chịu đựng; và Thủy Tinh không bị tiêu diệt, năm nào cũng trở lại. Hình dung của cư dân lúa nước: lũ là chuyện hằng năm, không phải một tai họa duy nhất trong lịch sử.

Biến thể 'đất sụt thành hồ': không có nước từ trên đổ xuống mà cả một plei sụt xuống trong đêm, sáng ra chỉ còn mặt nước phẳng lặng. Tai họa đi từ dưới lên, không từ trên xuống.

Bản duy nhất KHÔNG CÓ AI RA TAY. Sau một trận mưa dầm, nước tụ lại rồi đất lắng xuống trồi lên; phần nhẹ bốc lên thành trời. Và động từ được dùng là 'đẻ' — vũ trụ là một cơ thể sống có mẹ, không phải công trình có thợ. Gần nhất với bản Ai Cập.

Bàn Cổ TỰ NGUYỆN hóa thân — thân xác chết hóa thành núi sông nhật nguyệt, không bị ai giết. Vũ trụ luận hài hòa, đối lập với vũ trụ luận xung đột của Bắc Âu và Lưỡng Hà.

Sáng thế BẰNG BẠO LỰC: Odin và hai em giết Ymir rồi lấy thân xác dựng thế giới — thịt thành đất, xương thành núi, máu thành biển, sọ thành vòm trời.

Cũng dựng thế giới từ xác một sinh thể bị giết, nhưng nạn nhân là NGƯỜI MẸ NGUYÊN SƠ. Marduk xẻ đôi Tiamat: nửa trên thành vòm trời, nửa dưới thành đất — và đổi lấy ngôi vua các thần.

Bắt đầu bằng NƯỚC như bản Mường: đất là một gò TRỒI LÊN khỏi đại dương Nun, không phải cái được nặn ra. Atum tự tạo ra mình bằng ý chí muốn tồn tại.

Khổng lồ LAO ĐỘNG ra thế giới chứ không chết đi rồi hóa thành thế giới: ông đóng ách vào trâu, cày một đường thành sông Đà, cày một đường thành sông Hồng.

Cũng là khổng lồ lao động: quây trâu ở Lùng Hoài, thả ngựa ở Khau Mạ — tên các bầy thú thành tên núi, tên thung. Địa hình sinh ra từ việc chăn nuôi, không từ một cú tách trời đất.

CÓ — thuần túy, và đây là bản gốc. Hai nguyên lý độc lập, đối đầu từ khởi thủy, cuộc chiến có hồi kết dứt khoát (Frashokereti). Ahura Mazda không toàn năng ngay từ đầu: mỗi lựa chọn lành của một người thường làm ngài mạnh thêm — người thường có phần trong kết cục vũ trụ.

GẦN nhưng theo trục khác: trục trật tự–hỗn mang rất mạnh nhưng KHÔNG CÓ HỒI KẾT (Apophis bị giết mỗi đêm, sống lại mỗi đêm). Và Set — kẻ giết Osiris — lại chính là người cầm giáo bảo vệ thuyền Ra. Ác không thuần ác.

KHÔNG. Tiamat là mẹ nguyên sơ, chỉ nổi giận vì chồng bị giết. Enlil — thần chính thống — mới là kẻ ra lệnh dìm cả loài người.

KHÔNG. Loki là kẻ gây rối chứ không phải kẻ ác — vừa hại vừa cứu các thần nhiều lần. Và ở Ragnarök phe 'thiện' cũng chết sạch: không có bên thắng.

KHÔNG. Susanoo phá phách khiến chị trốn vào hang, rồi chính chàng chém rắn tám đầu cứu người — cùng một vị thần, hai vai. Trục chính là thanh–ô (sạch–dơ), không phải thiện–ác.

Vị DUY NHẤT không đánh nhau với ai và không cứu ai khỏi tai họa — bà chỉ DẠY NGHỀ. Và bà được thờ ở Tháp Bà Nha Trang bởi cả người Chăm lẫn người Việt dưới hai cái tên: rất ít nữ thần trên thế giới được hai cộng đồng cùng nhận là Mẹ.

Sự bền bỉ và PHỤC SINH: đi khắp nơi ghép lại thân xác chồng, che chở con, và giành lấy tri thức tối cao bằng mưu trí (đoạt tên bí mật của Ra).

Mùa màng và NỖI ĐAU NGƯỜI MẸ: bà dạy loài người trồng lúa mì, rồi bỏ mặc mùa màng khi mất con — cơn đau riêng của một người mẹ tạo ra bốn mùa cho cả thế giới.

TẠO RA và SỬA CHỮA thế giới: nặn người từ đất, rồi vá lại bầu trời thủng bằng đá ngũ sắc — vai duy nhất trong bảng vừa sinh thành vừa bảo trì vũ trụ.

ÁNH SÁNG và trật tự — và quyền uy của bà được chứng minh bằng sự VẮNG MẶT: khi bà trốn vào hang, thế gian tối mịt.

Sức mạnh HỦY DIỆT VÀ SINH THÀNH của tự nhiên trong cùng một hành động: dung nham của bà đốt sạch, và chính nó tạo ra đất mới.