Ngày xưa, đất đai trên trần gian đều thuộc về quỷ. Người chỉ là kẻ làm thuê.

Người cày cấy trên đất quỷ, đến mùa gặt phải nộp tô. Quỷ ra lệ: "Ăn ngọn cho tao, ăn gốc cho mày."

Người trồng lúa. Đến vụ, quỷ lấy hết bông lúa ở ngọn. Người ôm về một đống rạ.

Đói quá, người tìm đến Phật kêu cứu.

Phật bảo: "Vụ sau đừng trồng lúa. Trồng khoai lang."

Người nghe lời. Đến mùa, quỷ đến lấy phần ngọn — được một đống dây khoai, lá khoai. Còn người đào lên, gánh về đầy củ.

Quỷ tức lắm. Sang vụ sau, quỷ đổi lệ: "Từ nay ăn gốc cho tao, ăn ngọn cho mày."

Người lại chạy đến Phật.

Phật cười: "Lần này trồng lúa."

Mùa ấy, quỷ ôm về toàn gốc rạ. Người gánh về những bó lúa vàng trĩu hạt.

Quỷ càng cay. Vụ tiếp theo, quỷ ra lệ mới, lần này chắc ăn: "Tao ăn cả gốc lẫn ngọn. Mày chỉ được ăn khúc giữa."

Người khóc với Phật.

Phật đưa cho người mấy hạt giống lạ, bảo đem về gieo.

Đó là hạt ngô.

Đến mùa, cây ngô đứng thẳng, gốc chỉ có rễ, ngọn chỉ có cờ. Còn bắp thì nằm chắc nịch ở khúc giữa thân cây.

Quỷ đi thu tô, ngó gốc, ngó ngọn, chẳng được gì. Người bẻ bắp chất đầy nhà.

Đến nước này thì quỷ nổi khùng. Quỷ tuyên bố thu lại toàn bộ ruộng đất, không cho người cày cấy nữa.

Người lại tìm Phật.

Phật bảo người mang tiền đến gặp quỷ, xin mua lại một mảnh đất — chỉ xin mua đúng một mảnh bằng bóng chiếc áo cà sa treo trên ngọn tre.

Quỷ nghe thấy buồn cười. Một manh áo thì che được mấy hòn đất? Quỷ đồng ý ngay, còn thề độc rằng đã bán thì không đòi lại.

Đến ngày, người trồng một cây tre thật cao giữa đồng, rồi treo chiếc áo cà sa của Phật lên ngọn.

Mặt trời lên. Bóng chiếc áo đổ xuống mặt đất.

Rồi cây tre bắt đầu vươn. Nó cao lên, cao lên mãi, cao vút tận trời. Chiếc áo cà sa trên ngọn cũng lớn dần theo, tỏa rộng ra, che kín cả cánh đồng, cả làng, cả vùng.

Bóng áo lan tới đâu, quỷ phải lùi tới đó.

Quỷ chạy. Chạy khỏi ruộng, khỏi làng, khỏi rừng, khỏi núi. Bóng áo cứ đuổi theo sau lưng.

Cuối cùng, quỷ bị dồn ra tận biển Đông, không còn một tấc đất nào trên trần gian nữa.

Mất hết cơ nghiệp, quỷ kéo nhau về xin Phật. Chúng khóc lóc, xin cho mỗi năm được lên bờ vài ngày, để về thăm mộ tổ tiên.

Phật thương, cho phép: mỗi năm, vào mấy ngày Tết, quỷ được lên đất liền.

Nhưng Phật cũng dặn người một cách để giữ nhà.

Từ đó, cứ đến ngày 23 tháng Chạp — khi ông Táo về Trời, nhà cửa vắng thần trông coi — người ta lại dựng trước sân một cây tre cao, tước sạch cành, chỉ chừa túm lá trên ngọn.

Đó là cây nêu.

Trên ngọn nêu treo một vòng tròn nhỏ, buộc thêm những thứ kêu leng keng trong gió: khánh đất, chuông gió, mấy con cá gỗ. Có nhà treo cả một mảnh vải vàng, tượng trưng cho áo cà sa năm xưa.

Dưới gốc nêu, người ta rắc vôi bột trắng thành hình cung tên, mũi tên chĩa ra phía cổng — hướng ra biển Đông.

Quỷ lên bờ, thấy cây nêu vươn cao là nhớ lại bóng chiếc áo cà sa ngày nào, thấy vôi trắng hình cung tên là nhớ mình đã thua. Chúng không dám bén mảng vào sân.

Đến mồng bảy tháng Giêng, Tết hết, quỷ phải quay về biển. Nhà nhà hạ nêu xuống. Người ta gọi là lễ khai hạ, và từ hôm đó bắt tay vào việc đồng áng của một năm mới.

Ghi nhớ: Kẻ mạnh đổi luật ba lần vẫn thua, vì người có cái mà quỷ không có: sự kiên nhẫn, và một người thầy chịu chỉ cho cách nghĩ khác.

🎯 Đố vui (M6): Ba lần quỷ đổi lệ chia phần, người trồng lần lượt cây gì để thắng? (Đáp: khoai lang → lúa → ngô.) Vì sao dưới gốc cây nêu lại rắc vôi bột hình cung tên?

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Đây là mô-típ "giao kèo chia phần trên/dưới" — cùng họ với truyện Aesop/Grimm về người nông dân và con gấu (hoặc quỷ) chia phần ngọn–gốc củ cải và lúa mì (đã có trong kho ngụ ngôn thế giới). Mô-típ "xin đất bằng một tấm da/tấm áo rồi mở rộng ra" thì gặp ở truyền thuyết nữ hoàng Dido dựng thành Carthage (xin đất bằng một tấm da bò, rồi xẻ da thành sợi mảnh quây cả một vùng). Bản Việt gắn thẳng mô-típ ấy vào một phong tục còn sống đến hôm nay — cây nêu ngày Tết.