Ngày xưa có hai vợ chồng nghèo, chồng tên Trọng Cao, vợ tên Thị Nhi. Ăn ở với nhau đã lâu mà không có con.

Không con, người ta hay sinh buồn. Buồn rồi đâm cáu bẳn. Trọng Cao vốn hiền lành, nhưng càng ngày càng hay gắt gỏng vô cớ.

Một hôm, chỉ vì một chuyện cỏn con, Trọng Cao nổi giận đánh vợ. Thị Nhi tủi thân, bỏ nhà ra đi.

Nàng đi mãi, đến một vùng xa lạ. Ở đó, nàng gặp Phạm Lang, một người đàn ông tử tế, hiền hậu. Hai người nên vợ nên chồng, sống đầm ấm.

Còn Trọng Cao, cơn giận nguôi đi thì nỗi ân hận trào lên. Chàng nhớ lại bao năm vợ tần tảo nuôi mình, nhớ bàn tay ấy nấu cho mình từng bữa cơm. Chàng bỏ cửa nhà, lên đường đi tìm vợ.

Chàng đi hết làng này sang làng khác, hỏi hết người này đến người kia. Tiền hết, áo rách, chàng phải xin ăn dọc đường mà vẫn đi. Ngày lại ngày, năm lại năm.

Một chiều giáp Tết, chàng lê bước tới một ngôi nhà ở ven đường, gõ cửa xin bát cơm.

Người đàn bà bưng cơm ra chính là Thị Nhi.

Cả hai đứng chết lặng. Thị Nhi nhìn người ăn xin gầy guộc trước mặt, nhận ra chồng cũ. Nước mắt nàng ứa ra. Nàng mời chàng vào, dọn cơm, hâm nước, hỏi han. Trọng Cao kể hết những năm tháng đi tìm.

Đang lúc ấy thì có tiếng chân ngoài ngõ — Phạm Lang đi làm đồng về.

Thị Nhi hoảng. Nàng sợ chồng mới hiểu lầm, sợ người ta đàm tiếu. Chẳng kịp nghĩ, nàng giục Trọng Cao ra đống rơm sau vườn nấp tạm.

Phạm Lang về, cơm nước xong, ra vườn. Trời rét, ông định đốt đống rơm lấy tro bón ruộng cho kịp vụ. Ông châm lửa.

Lửa bén rơm khô, bùng lên rất nhanh.

Trọng Cao trong đống rơm, nghe tiếng lửa reo, biết mình không thoát. Nhưng chàng cắn răng nằm im. Chàng nghĩ: nếu mình kêu lên, nàng sẽ mang tiếng, đời nàng sẽ khổ. Thà chịu vậy.

Thị Nhi trong bếp nghe tiếng lửa, chạy ra thì đống rơm đã thành một khối lửa đỏ. Nàng hiểu ra tất cả. Không kịp nói một lời, nàng lao thẳng vào lửa để chết cùng người chồng cũ đã vì mình mà im lặng.

Phạm Lang đứng đó, không hiểu chuyện gì. Ông chỉ thấy vợ mình vừa lao vào lửa. Ông chẳng nghĩ được gì hơn, cũng lao theo vợ.

Ba người chết cùng một lúc, trong cùng một ngọn lửa.

Chuyện thấu lên tới Trời.

Ngọc Hoàng xem xét đầu đuôi. Ngài thấy cả ba người đều không ai độc ác: một người thì ân hận đi tìm vợ suốt bao năm, một người thì trọng nghĩa cũ, một người thì thương vợ. Cái chết của họ là bi kịch của hiểu lầm, chứ không phải của lòng xấu.

Ngọc Hoàng bèn phong cả ba làm Táo quân — thần Bếp — mỗi người coi một việc trong nhà. Phạm Lang là Thổ Công trông coi việc bếp núc; Trọng Cao là Thổ Địa trông coi việc nhà cửa; Thị Nhi là Thổ Kỳ trông coi việc chợ búa, mua bán.

Ba người ở chung một bếp lửa. Cái lửa từng thiêu họ, nay thành nơi họ trú ngụ và giữ ấm cho mọi mái nhà.

Vì Táo quân ở trong nhà quanh năm, thấy hết mọi việc hay dở của người trong nhà, nên đến ngày 23 tháng Chạp, ba vị phải lên chầu Trời để tâu lại một năm của gia chủ.

Người ta bảo Táo quân cưỡi cá chép mà bay lên. Bởi thế mỗi năm cứ đến ngày ấy, nhà nhà làm mâm cỗ tiễn Táo, mua một con cá chép sống, cúng xong thì đem ra sông ra ao mà thả — thả cho ông Táo có phương tiện về Trời.

Và cũng bởi ba vị mặc áo mũ mà không mặc quần — vì lửa đã thiêu mất — nên vàng mã tiễn Táo bao giờ cũng chỉ có mũ, áo và đôi hia.

Đến đêm Giao thừa, Táo quân trở lại, tiếp tục ngồi trong gian bếp, lặng lẽ trông chừng một năm mới của cả nhà.

Ghi nhớ: Bếp lửa là nơi ấm nhất trong nhà, và cũng là nơi biết hết mọi chuyện của nhà. Sống sao cho đến ngày 23 tháng Chạp, ông Táo có cái tốt để mà tâu.

🎯 Đố vui (M6): Vì sao ngày 23 tháng Chạp người Việt thả cá chép ra sông? Vì sao vàng mã cúng Táo quân chỉ có mũ áo mà không có quần?

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Thần Bếp là mô-típ chung Đông Á — Trung Hoa có Táo Quân (Zao Jun) cũng lên Trời tâu việc nhà cuối năm; Nhật Bản có Kojin thần bếp lửa. Nhưng bản Việt độc đáo ở chỗ Táo quân là ba người, và gốc tích là một chuyện tình nhiều ân nghĩa chứ không phải chuyện thưởng phạt.