Ghi chú của người kể: Đây là một dị bản của kiểu truyện "cô gái mồ côi và người em cùng cha khác mẹ" — kiểu truyện có mặt ở rất nhiều dân tộc, từ Tấm Cám của người Kinh cho tới hàng trăm bản Cinderella khắp thế giới. Bản Tày dưới đây có tên riêng, có chi tiết riêng, nhưng không phải bản gốc và cũng không độc quyền của người Tày. Kể một dị bản là để nghe ra cái giọng riêng của một vùng, chứ không phải để giành phần hơn.

Ngày xưa, trong một bản dưới chân núi đá, có hai chị em gái.

Người chị tên Tua Gia, con người vợ trước, mẹ mất từ sớm.

Người em tên Tua Nhi, con bà vợ sau.

Bà mẹ kế thương con mình bao nhiêu thì lạnh nhạt với con chồng bấy nhiêu. Tua Nhi ngồi mát trong nhà sàn, thêu áo, ăn quà. Tua Gia thì gánh nước, giã gạo, cắt cỏ ngựa, mò cua bắt ốc ngoài ruộng.

Nhưng Tua Gia không hay than. Cô hát khe khẽ trong lúc làm, và tiếng hát ấy trong hơn nước khe.

Một hôm, dì ghẻ đưa cho hai chị em mỗi người một cái giỏ.

"Đứa nào bắt được đầy tôm tép trước thì được thưởng chiếc yếm đẹp," bà nói.

Tua Gia lội ruộng suốt buổi, bùn tới bắp chân, giỏ đầy ăm ắp.

Tua Nhi thì ngồi trên bờ hong nắng. Đến chiều, thấy giỏ chị đầy, cô gọi với xuống:

"Chị ơi, đầu chị bám đầy bùn kìa. Xuống chỗ nước sâu gội đi kẻo về mẹ mắng."

Tua Gia thật thà, đặt giỏ lên bờ rồi lội ra gội đầu.

Lúc ngẩng lên, giỏ đã trống không. Tua Nhi cũng đã về từ bao giờ.

Cô ngồi bệt xuống bờ ruộng mà khóc.

Trong giỏ, sót lại đúng một con cá bống nhỏ.

Tua Gia đem cá về, thả xuống cái giếng sau nhà.

Mỗi bữa, cô để dành một nắm cơm, ra giếng gọi. Cá ngoi lên, quẫy nhẹ, ăn cơm từ tay cô.

Có con cá để nói chuyện, những ngày dài bỗng ngắn lại.

Nhưng dì ghẻ để ý. Một hôm bà sai Tua Gia lên nương xa, rồi ở nhà bắt cá.

Chiều về, Tua Gia gọi mãi mà mặt giếng phẳng lặng.

Cô hiểu. Cô lặng lẽ nhặt mấy chiếc xương cá còn sót bên bếp, gói vào vải, chôn xuống bốn góc chân giường.

Ít lâu sau, vùng ấy mở hội.

Hội xuân đông vui: người ta tung còn, hát lượn, thi cày, thi thổi khèn. Nghe nói cả hoàng tử cũng về xem.

Dì ghẻ trộn một đấu thóc với một đấu gạo, đổ ra giữa sàn.

"Nhặt xong thì được đi."

Tua Gia ngồi xuống, nhặt từng hạt. Nắng đã xế mà đống thóc gạo vẫn còn nguyên một nửa.

Cô tủi thân, gục xuống khóc.

Rồi cô sực nhớ đến bốn chiếc xương cá chôn dưới chân giường.

Cô đào lên. Ở góc thứ nhất là một bộ áo chàm mới, thêu chỉ ngũ sắc ở cổ và tay. Góc thứ hai là chiếc khăn đội đầu. Góc thứ ba là đôi hài. Góc thứ tư là một con ngựa nhỏ, đứng sẵn, dây cương đã buộc.

Và một đàn chim sà xuống sân, mỗi con mỗi mỏ, nhặt thóc riêng ra thóc, gạo riêng ra gạo.

Chỉ một loáng là xong.

Tua Gia đến hội.

Cả bãi hội quay lại nhìn. Không ai biết cô gái ấy là ai, ở mường nào.

Đến lượt tung còn, cô đứng dậy. Quả còn bay lên, xuyên đúng giữa vòng giấy trên ngọn cây nêu, chính xác như đường bay của chim.

Người ta reo ầm lên.

Nhưng vừa lúc ấy, Tua Gia thoáng thấy dì ghẻ trong đám đông. Cô hoảng, quay ngựa chạy về.

Chạy qua cầu, một chiếc hài tuột khỏi chân, rơi xuống nước.

Hoàng tử cho người vớt lên.

Chiếc hài thêu ấy nhỏ nhắn, đường kim mềm, không giống hài bán ngoài chợ.

Chàng truyền: con gái các mường ai đi vừa chiếc hài này, chàng xin cưới làm vợ.

Con gái khắp vùng kéo đến. Ướm mãi, không ai vừa.

Tua Nhi cũng ướm. Chân cô to hơn, cố nhét vào cũng chỉ được nửa bàn.

Sau cùng, Tua Gia mới rụt rè bước tới.

Chiếc hài ôm lấy chân cô như vốn sinh ra ở đó.

Đám cưới mở ngay bên bờ suối. Hoàng tử đón Tua Gia về, dì ghẻ và Tua Nhi đứng nhìn theo, mặt xám lại vì ghen.

Đến đây, các bản kể mỗi nơi một khác.

Có bản kể rất dữ dội: Tua Nhi tìm cách chiếm chỗ chị, còn Tua Gia thì chết đi sống lại nhiều lần — hóa thành con chim hót trong vườn, hóa thành cây xoan đào, hóa thành khung cửi kêu lách cách, rồi cuối cùng nấp trong quả thị mà trở lại làm người. Kết truyện, Tua Nhi bị lừa một vố chí mạng đúng bằng chính lòng tham của mình.

Có bản kể nhẹ hơn: Tua Nhi xấu hổ, bỏ về bản cũ, mấy năm sau mới dám sang thăm chị; Tua Gia rót rượu mời em, không nhắc lại chuyện xưa một lời nào.

Người kể chuyện này chọn bản sau. Không phải vì bản kia sai — dân gian vốn kể đủ kiểu — mà vì trong tất cả các lần Tua Gia hóa thân, cô chưa lần nào hóa thành kẻ giống dì ghẻ.

Cái đó mới là chỗ cô hơn người.

Ghi nhớ: Người hiền không phải người không biết giận. Là người biết giận mà vẫn không chịu hóa thành kẻ mình từng ghét.

- Áo chàm: áo nhuộm từ cây chàm, màu xanh đen đặc trưng của người Tày – Nùng.

- Tung còn: trò ném quả còn qua vòng trên cây nêu trong hội xuân; ném trúng là điềm lành cả năm.

- Hát lượn: hát giao duyên đối đáp của người Tày.

🎯 Đố vui (M6): Trong truyện này, ai là người tốt — Tua Gia hay Tua Nhi? (Mẹo nhớ: Gia đứng trước, là chị, là người chịu thiệt; Nhi là em, con dì ghẻ.)

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Xếp cạnh nhau bốn bản của cùng một kiểu truyện đã có trong kho:

| Bản | Cô gái | Vật giúp đỡ | Dấu nhận ra |

|---|---|---|---|

| Tua Gia – Tua Nhi (Tày) | Tua Gia | cá bống, xương cá, đàn chim | chiếc hài thêu |

| Tấm Cám (Kinh) | Tấm | cá bống, ông Bụt, đàn chim sẻ | chiếc hài |

| Kongjwi Patjwi (Hàn) | Kongjwi | bò trời, đàn chim, cóc | chiếc hài cỏ |

| Aschenputtel (Grimm) | Lọ Lem | cây phỉ trên mộ mẹ, chim bồ câu | chiếc giày |

Điểm chung ở cả bốn: người mẹ đã mất vẫn trở lại giúp con, dưới hình một con vật hoặc một cái cây. Điểm riêng của bản Tày: bối cảnh là hội xuân miền núi — thử tài không phải khiêu vũ, mà là tung còn.