Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
"Việc làng" ra đời muộn hơn "Tắt đèn" ba năm, đăng báo trên Hà Nội tân văn từ tháng 3 đến tháng 9 năm 1940 rồi in thành sách năm 1941. So với hai đứa con tinh thần kia của Ngô Tất Tố, đây là tác phẩm ít được nhắc tới hơn trong nhà trường, nhưng lại là nơi ngòi bút phóng sự của ông đạt tới độ sắc lạnh và dồn nén nhất. Mười bảy thiên phóng sự, mỗi thiên một tật xấu của làng quê Bắc Bộ trước Cách mạng tháng Tám, được kể qua một người kể chuyện ngôi thứ nhất, vừa là nhân chứng vừa là nạn nhân của guồng máy lệ làng mà ông mô tả.
Giá trị dân tộc học và tư liệu
Đọc lại "Việc làng" hôm nay, cái níu người ta lại lâu nhất không hẳn là cốt truyện, mà là khối tư liệu sống về đời sống làng xã Bắc Bộ đầu thế kỷ 20: ngôi thứ ở đình, lệ khao vọng khi lên chức sắc hay đỗ đạt, tục ăn uống cỗ bàn chia phần theo phẩm hàm, những khoản "lệ làng" đè lên vai người nghèo đến mức phải bán ruộng bán trâu. Nhà nghiên cứu Phong Lê từng nhận xét đại ý rằng "Việc làng" chạm tới tận gốc rễ của cả phong tục lẫn hủ tục, và những gì tác phẩm phơi bày không chỉ tồn tại dai dẳng đến thời Ngô Tất Tố viết mà còn kéo dài đến tận hôm nay. Nhận xét ấy giải thích vì sao tác phẩm vẫn được các nhà dân tộc học, sử học nông thôn tìm đọc như một nguồn tư liệu thực chứng, hơn là một tác phẩm hư cấu thuần túy: Ngô Tất Tố viết bằng con mắt của người trong cuộc, từng là con nhà Nho ở làng, từng chứng kiến tận mắt những cảnh ông kể.
Vị trí trong sự nghiệp: mảnh ghép thứ ba
Đặt cạnh "Tắt đèn" (đăng báo 1936, in sách 1939) và "Lều chõng" (đăng báo 1939, in sách 1941), "Việc làng" hoàn thiện một bộ ba khảo sát nông thôn Việt Nam trước 1945 từ ba góc độ khác nhau. "Tắt đèn" nhìn nông dân qua thảm cảnh sưu thuế và số phận cá nhân của chị Dậu, giọng văn thấm đẫm chất trữ tình, bi phẫn. "Lều chõng" nhìn vào guồng máy khoa cử Nho học đang mục ruỗng, phản ánh những tồn tại lỗi thời của nền giáo dục cũ mà chính Ngô Tất Tố, người vừa thụ hưởng Nho học vừa tiếp xúc tri thức mới, có đủ vốn sống để phê phán từ bên trong. Còn "Việc làng" nhìn vào chính cái thiết chế cai quản đời sống thường nhật của làng xã, tức lệ làng, ngôi thứ, cỗ bàn, những thứ mà cả người nông dân bị bần cùng hóa trong "Tắt đèn" lẫn ông nghè hỏng thi trong "Lều chõng" đều phải sống chung.
Nếu như "Tắt đèn" khiến người đọc rơi nước mắt vì thương chị Dậu, thì "Việc làng" khiến người đọc rùng mình vì sự phi lý lạnh lùng của những tục lệ được cả làng mặc nhiên chấp nhận. Giọng văn của "Việc làng" vì thế châm biếm, sắc, đôi khi gần như tàn nhẫn với chính đối tượng mình mô tả, khác hẳn chất trữ tình xót xa của "Tắt đèn". Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ từng nhận định rằng qua "Việc làng", Ngô Tất Tố tìm cách phơi bày sự thật gay gắt về những hủ tục mê tín ở nông thôn, đồng thời góp phần tố cáo chính sách ngu dân của thực dân Pháp, một chính sách dung dưỡng những hủ tục ấy để dễ bề cai trị. Cách đọc này đặt "Việc làng" vào đúng vị trí của nó: không chỉ là phóng sự phong tục đơn thuần mà còn mang ý nghĩa chính trị, xã hội rõ rệt.
Vị trí trong dòng phóng sự Việt Nam những năm 1930-1940
Những năm 1930 là thời hoàng kim của thể loại phóng sự ở Việt Nam, với Tam Lang, Vũ Trọng Phụng đi tiên phong. Ngô Tất Tố bước vào thể loại này muộn hơn nhưng mang một chất riêng: cái nhìn của một nhà Nho cựu học đã tự làm mới mình. Trong công trình phê bình "Nhà văn hiện đại", nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, một trong những cây bút phê bình có ảnh hưởng bậc nhất của giai đoạn 1942-1945, xếp Ngô Tất Tố vào hàng những nhà Nho chịu ảnh hưởng văn học phương Tây, được ông coi là kiểu trí thức Nho học có tư tưởng phê phán và tư tưởng mới. Nhận định này lý giải phần nào chất riêng của "Việc làng" so với phóng sự cùng thời: nó không chỉ tường thuật sự kiện giật gân như phóng sự đô thị, mà mang một tầng phê phán văn hóa sâu, xuất phát từ người từng ở trong lòng cái thiết chế mình phê phán.
Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn, trong một tiểu luận bàn riêng về Ngô Tất Tố và cách nhà văn này thích ứng với thời cuộc, in trong tập sách về các nhà văn tiền chiến và quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, cũng nhìn nhận Ngô Tất Tố như một trường hợp đặc biệt: người mang gốc gác Nho học nhưng biết chuyển hóa vốn liếng ấy thành công cụ phê phán xã hội đương thời một cách sắc bén, thay vì bảo thủ hoài cổ. Đặt trong khung nhìn ấy, "Việc làng" chính là nơi vốn liếng Nho học của Ngô Tất Tố phát huy tác dụng rõ nhất: ông hiểu tường tận lễ nghi, ngôi thứ, chữ nghĩa đình trung đủ để lột trần sự trống rỗng và tốn kém đằng sau chúng.
Kỹ thuật phóng sự và giới hạn
Về mặt hình thức, "Việc làng" giữ đúng chất phóng sự thực chứng: người kể chuyện ngôi thứ nhất, nhiều chi tiết cụ thể về địa danh, món ăn, khoản tiền, như thể một cuốn sổ ghi chép của người từng sống trong làng. Bản in sách năm 1941 của Mai Lĩnh được coi là bản đầy đủ, đáng tin cậy hơn bản đăng báo, vốn từng bị kiểm duyệt cắt bớt một số đoạn. Chính vì bám rất sát vào không gian làng xã Bắc Bộ cụ thể, tác phẩm cũng có giới hạn của nó: phạm vi phản ánh hẹp hơn "Tắt đèn", thiếu một nhân vật trung tâm đủ sức khái quát số phận như chị Dậu, nên sức lan tỏa đại chúng của nó, dù được giới nghiên cứu đánh giá cao, chưa bao giờ sánh được với "Tắt đèn".
Nhìn lại toàn bộ ba tác phẩm, "Việc làng" xứng đáng được đọc không phải như một phụ lục của "Tắt đèn", mà như một tác phẩm độc lập hoàn thiện bức tranh nông thôn Bắc Bộ mà Ngô Tất Tố dày công dựng lên: một bên là số phận con người bị bần cùng hóa, một bên là guồng máy khoa cử mục ruỗng, và ở giữa là cái thiết chế làng xã với những hủ tục tưởng vô hại nhưng đủ sức bào mòn cả một đời người.
Nguồn tham khảo
- Vũ Ngọc Phan, Nhà văn hiện đại (công trình phê bình văn học, biên soạn 1942-1945) - Phong Lê, nhận định về "Việc làng" và các hủ tục làng xã Bắc Bộ - Phan Cự Đệ, nhận định về "Việc làng" trong việc phơi bày mê tín nông thôn và tố cáo chính sách ngu dân của thực dân Pháp - Vương Trí Nhàn, "Ngô Tất Tố và một cách thích ứng với thời cuộc", in trong Nhà văn tiền chiến và quá trình hiện đại hóa, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005 - Ngô Tất Tố, Việc làng, đăng báo Hà Nội tân văn 1940, in sách Mai Lĩnh 1941 - Ngô Tất Tố, Tắt đèn (đăng báo 1936, in sách 1939) và Lều chõng (đăng báo 1939, in sách 1941)
