Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
Trần Tế Xương, người đời quen gọi Tú Xương, sống một cuộc đời ngắn ngủi ba mươi bảy năm ở đất Vị Xuyên, Nam Định, nhưng để lại một khối di sản thơ Nôm mà giới nghiên cứu văn học Việt Nam suốt hơn một thế kỷ qua vẫn không ngừng tìm cách gọi tên cho trọn vẹn. Ông đi thi tám khoa, "tám khoa chưa khỏi phạm trường quy", chỉ đỗ tú tài chứ không bao giờ chạm tới cử nhân, và chính sự lận đận khoa cử ấy, cộng với cảnh nước mất nhà tan dưới ách thực dân nửa phong kiến, đã hun đúc nên một giọng thơ trào phúng vừa sắc như dao vừa run rẩy nỗi đau riêng. Phần phụ lục này điểm lại một số nhận định tiêu biểu của các nhà nghiên cứu, nhà văn đã dành công sức tìm hiểu thơ Tú Xương, để bạn đọc có thêm một lối vào khi gấp lại tuyển tập.
Nguyễn Tuân và mối quan hệ giữa thời cuộc với thơ
Năm 1961, trên tạp chí Văn nghệ, nhà văn Nguyễn Tuân công bố bài viết "Thời và thơ Tú Xương", một trong những công trình phê bình được nhắc lại nhiều nhất khi người ta muốn hiểu vì sao thơ Tú Xương lại mang dáng vẻ như vậy. Nguyễn Tuân đặt thơ Tú Xương vào đúng bối cảnh nó sinh ra: một xã hội Nam Định cuối thế kỷ XIX, nơi trật tự Nho giáo cũ đang rệu rã trước sự xâm nhập của lối sống thực dân, nơi ông nghè ông cống ngồi cạnh me Tây, quan lại bản xứ cúi đầu trước quan Pháp. Theo cách nhìn của Nguyễn Tuân, thơ Tú Xương không phải là sản phẩm của một tài năng biệt lập mà là tiếng vọng trực tiếp của "thời" ấy, đến mức nhà văn phải thốt lên rằng Tú Xương là người "có nhiều công đức trong trường kỳ xây dựng lâu đài ngôn ngữ Việt Nam". Cách đặt vấn đề này về sau trở thành một hướng tiếp cận quan trọng: đọc Tú Xương không chỉ để cười, mà để thấy cả một giai đoạn lịch sử xã hội in hình qua ngôn ngữ đời thường, thông tục mà ông đưa vào thơ.
Xuân Diệu: từ chuyện vặt vãnh thành câu thơ hay
Xuân Diệu, người dành nhiều tâm huyết xếp hạng và bình giá các nhà thơ cổ điển Việt Nam, đã đặt Tú Xương vào một vị trí đáng chú ý, chỉ đứng sau Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương và Đoàn Thị Điểm. Điều Xuân Diệu tâm đắc nhất ở Tú Xương là cái tài "làm những câu thơ vặt vãnh thành những câu thơ hay". Đây là một nhận xét quan trọng, bởi phần lớn thơ Tú Xương xuất phát từ những chuyện lặt vặt của đời sống thị dân: chuyện đi thi trượt, chuyện nợ nần, chuyện bà Tú tần tảo buôn bán nuôi chồng con, chuyện các quan lại mới nổi lên nhờ a dua thời thế. Nhưng qua ngòi bút Tú Xương, những chất liệu tưởng như tủn mủn ấy bỗng có sức khái quát xã hội rộng lớn. Nhiều nhà nghiên cứu về sau cũng đồng tình rằng ở Tú Xương, ba yếu tố hiện thực, trào phúng và trữ tình hòa quyện chặt chẽ, trong đó cái trữ tình mới là gốc rễ, là nơi phát sinh ra tiếng cười.
Nguyễn Công Hoan: "thần thơ thánh chữ"
Đầu năm 1963, nhà văn Nguyễn Công Hoan, người cùng thời với phong trào phục hưng nghiên cứu văn học cổ điển, công bố bài "Thơ Tú Xương" trên tạp chí Văn nghệ, trong đó ông tôn vinh nhà thơ đất Vị Xuyên là bậc "thần thơ thánh chữ". Cách gọi này về sau được truyền tụng rộng rãi, đôi khi bị gán nhầm cho người khác, nhưng theo tư liệu báo chí, chính Nguyễn Công Hoan là người đầu tiên dùng cụm từ này để nói về Tú Xương. Nhận định ấy xuất phát từ chỗ Nguyễn Công Hoan nhìn thấy nghịch lý lớn nhất của đời Tú Xương: một người thi tám khoa không đỗ đạt gì hơn tú tài, sống nghèo túng, mất sớm ở tuổi ba mươi bảy, nhưng từ trong sự thất bại trần thế ấy lại kết tinh ra một khối lượng thơ mà sức sống ngôn ngữ, sự chính xác của câu chữ khiến hậu thế phải kính nể như bậc thánh về chữ nghĩa.
Trần Thanh Mại và công việc xác lập lại chân dung Tú Xương
Trên bình diện nghiên cứu văn bản học, công lao của Trần Thanh Mại đáng được nhắc tới. Năm 1957, nhân dịp năm mươi năm ngày mất của Tú Xương, Trần Thanh Mại công bố công trình "Đấu tranh chống hai quan niệm sai lầm về Tú Xương", thẳng thắn phản bác những cách hiểu lệch lạc đã tồn tại trước đó về nhà thơ, khi ông từng bị nhìn nhận phiến diện hoặc như một tay chơi ngông chỉ biết chửi đời, hoặc bị hạ thấp thành nhà thơ hài hước đơn thuần. Đến năm 1961, Trần Thanh Mại cùng Trần Tuấn Lộ tiếp tục cho ra đời "Tú Xương con người và nhà thơ", trong đó công bố và thẩm định một khối lượng lớn tác phẩm, bao gồm 193 bài được xác nhận là của Tú Xương và 17 bài còn gây tranh cãi về tác giả. Công việc văn bản học tưởng chừng khô khan này thực ra có ý nghĩa nền tảng: nó giúp các thế hệ sau đọc đúng thơ Tú Xương, tránh lẫn lộn với những bài thơ trào phúng dân gian khuyết danh vẫn thường được gán ghép cho ông vì hợp giọng điệu.
Đối sánh với Nguyễn Khuyến: hai giọng cười một thời đại
Tú Xương và Nguyễn Khuyến là hai nhà thơ cùng thời, cùng chứng kiến buổi giao thời đau đớn của xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, và giới nghiên cứu, phê bình văn học nhà trường lẫn học thuật đều thường đặt hai ông cạnh nhau để làm nổi bật sự khác biệt trong cách xử lý cùng một nỗi niềm thời thế. Nguyễn Khuyến, một ông nghè đã từng làm quan rồi cáo lui về ẩn dật, mang một giọng cười kín đáo, thâm trầm, nhiều tầng nghĩa, trong đó thường thấp thoáng sự tự giễu chính mình, như trong hình ảnh ông quan về hưu ngồi câu cá ao thu mà lòng nặng trĩu chuyện nước non. Tú Xương thì khác hẳn. Ông không có địa vị quan trường để mà cáo lui, không có khoảng lùi an toàn của kẻ đã nếm trải công danh rồi chán chường. Tiếng cười của ông trực diện hơn, cay hơn, nhắm thẳng vào những kẻ mới phất nhờ xu thời, vào cảnh ông cử bà cử chen chúc trường thi lẫn với mẫu Tây, vào chính bản thân mình với tư cách một kẻ học hành dở dang, ăn bám vợ. Cũng vì thế mà mảng thơ trữ tình của Tú Xương phần lớn dồn cả vào những bài viết về bà Tú, người vợ tần tảo "quanh năm buôn bán ở mom sông", được ông nhìn nhận gần như một ân nhân chứ không chỉ là người bạn đời, trong khi bản thân ông tự nhận mình vô tích sự. Sự tự trào ấy, đặt cạnh cái cười thâm trầm của Nguyễn Khuyến, cho thấy hai cách phản ứng khác nhau trước cùng một biến động lịch sử: một người lùi lại quan sát, một người lăn mình vào giữa cuộc đời để mà cười ra nước mắt.
Bi kịch cá nhân thấm vào câu chữ
Điều khiến nhiều nhà nghiên cứu, từ Nguyễn Tuân đến Trần Thanh Mại, đều phải dừng lại suy ngẫm, là cách bi kịch riêng của Tú Xương không nằm tách biệt ngoài thơ mà thấm ngay vào từng câu chữ trào phúng tưởng như chỉ để mua vui. Tám lần lều chõng, tám lần thất bại, gánh nặng cơm áo đổ hết lên vai người vợ, tất cả những điều ấy không được ông giấu đi mà ngược lại được đưa thẳng vào thơ, biến nỗi nhục cá nhân thành chất liệu phê phán cả một cơ chế khoa cử đã mục ruỗng, cả một xã hội đang đảo lộn giá trị. Chính vì lẽ đó, tiếng cười trong thơ Tú Xương hiếm khi thuần túy là tiếng cười giải trí. Nó luôn mang theo một vị đắng, một sự tự ý thức đau đớn về thân phận mình giữa thời cuộc, khiến người đọc hôm nay, sau hơn một trăm năm, vẫn nhận ra trong đó một tiếng nói rất người, rất thật.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Tuân, "Thời và thơ Tú Xương", tạp chí Văn nghệ, tháng 5 năm 1961 - Nguyễn Công Hoan, "Thơ Tú Xương", tạp chí Văn nghệ, tháng 1 năm 1963 - Trần Thanh Mại, "Đấu tranh chống hai quan niệm sai lầm về Tú Xương", Vụ Nghiên cứu, Bộ Văn hóa, Hà Nội, 1957 - Trần Thanh Mại, Trần Tuấn Lộ, "Tú Xương con người và nhà thơ", Nhà xuất bản Văn hóa, 1961 - Xuân Diệu, nhận định xếp hạng các nhà thơ cổ điển Việt Nam - Tạp chí Sông Hương, "Cười Tú Xương, một trào phúng khác"
