Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
Nguyễn Khuyến — Tam Nguyên Yên Đổ — là một trong số ít nhà thơ trung đại Việt Nam mà giới nghiên cứu văn học, qua hơn một thế kỷ, vẫn tiếp tục tranh luận, bổ sung và đọc lại. Ông đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình, làm quan dưới triều Nguyễn, rồi cáo quan về ở ẩn tại quê nhà Yên Đổ, Hà Nam, đúng vào giai đoạn đất nước rơi dần vào tay thực dân Pháp. Cuộc đời và sự nghiệp thơ ca của ông vì thế trở thành một trường hợp đặc biệt để nhìn lại tâm thế của tầng lớp nho sĩ Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Phần phụ lục này tổng hợp một số góc nhìn phê bình tiêu biểu, không nhằm đưa ra kết luận cuối cùng mà để người đọc thấy được bề dày tranh luận học thuật xung quanh một di sản thơ ca tưởng như đã quá quen thuộc.
Chùm thơ thu — vị trí kinh điển trong văn học dân tộc
Ba bài thơ Nôm "Thu điếu", "Thu vịnh", "Thu ẩm" từ lâu đã được xem là đỉnh cao trong sự nghiệp thơ ca của Nguyễn Khuyến, và là một trong những thành tựu tiêu biểu nhất của thơ Nôm luật Đường Việt Nam. Nhà thơ Xuân Diệu, trong một bài viết bình giảng nổi tiếng, đã dành sự trân trọng đặc biệt cho chùm thơ này. Theo cách trình bày quen thuộc trong giới nghiên cứu và sách giáo khoa dẫn lại nhận định của Xuân Diệu, ba bài thơ thu được xem là thành công của quá trình "dân tộc hóa nội dung mùa thu" lẫn "dân tộc hóa hình thức lời thơ" — nghĩa là mùa thu trong thơ Nguyễn Khuyến không còn là mùa thu ước lệ vay mượn từ thi liệu Trung Hoa, mà là mùa thu thật của đồng bằng Bắc Bộ, với ao chuôm, ngõ trúc, lá vàng, trời xanh ngắt. Mỗi bài khai thác một khoảnh khắc khác nhau: "Thu vịnh" phác họa cái hồn chung của cảnh thu — cái thanh, cái trong, cái nhẹ; "Thu điếu" thu hẹp vào một không gian rất cụ thể, chiếc ao thu và ông già câu cá trong thuyền câu bé tẻo teo, được nhiều người xem là hình ảnh điển hình nhất cho làng cảnh Việt Nam; còn "Thu ẩm" là cái nhìn thu vào nhiều thời điểm, nhiều chi tiết rời rạc của một đời sống thôn dã.
Tuy vậy, cách đọc chùm thơ thu không dừng lại ở diễn giải của Xuân Diệu. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử, trong một bài viết đăng lại trên trang cá nhân, đã đề xuất một cách đọc khác, cho rằng không nên chỉ xem ba bài thơ này là những bức tranh tả cảnh thuần túy. Ông gợi ý rằng đằng sau vẻ thanh nhàn của cảnh thu, đặc biệt trong "Thu vịnh", còn phảng phất tâm sự của một người mang mặc cảm lỡ dở, gắn với hình ảnh người ẩn sĩ lui về theo gương Đào Tiềm — nhà thơ ẩn dật Trung Hoa nổi tiếng vì treo ấn từ quan. Sự khác biệt giữa hai cách đọc — một nghiêng về vẻ đẹp thuần túy dân tộc, một nghiêng về tầng nghĩa tâm sự thời thế giấu kín — cho thấy chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến vẫn còn là một văn bản mở, chưa khép lại ở một cách hiểu duy nhất.
Tâm thế nhà nho ẩn dật trước thời cuộc mất nước
Một hướng tiếp cận quan trọng khác đặt Nguyễn Khuyến vào bức tranh chung của giới trí thức nho học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, giai đoạn mà nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc đã khảo cứu công phu trong công trình về văn học Việt Nam từ cuối thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX. Theo cách phân loại quen thuộc trong giới nghiên cứu văn học trung đại, nho sĩ giai đoạn này thường được chia thành ba khuynh hướng ứng xử trước biến động thời cuộc: nhà nho hành đạo — dấn thân, chủ chiến hoặc canh tân như Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Trường Tộ; nhà nho tài tử — buông thả, ngông nghênh giữa xã hội thị thành đang đổi thay như Tú Xương; và nhà nho ẩn dật — lui về, giữ khí tiết bằng cách không cộng tác với chính quyền mới, tiêu biểu là Nguyễn Khuyến.
Việc Nguyễn Khuyến cáo quan khi còn đang giữ những chức vụ quan trọng, trong bối cảnh triều đình Huế đã ký các hòa ước nhượng bộ Pháp, thường được các nhà nghiên cứu đọc như một hành động chính trị mang tính im lặng: không thể chống lại thời cuộc bằng gươm giáo hay bằng ngòi bút phản kháng công khai như Nguyễn Đình Chiểu, nhưng cũng không chịu tiếp tục làm quan cho một triều đình đã mất thực quyền. Sự "về ở ẩn" của ông vì vậy không đơn thuần là thú vui điền viên, mà mang sắc thái của một thái độ bất hợp tác kín đáo, một nỗi đau âm thầm trước cảnh nước mất nhà tan mà bản thân bất lực không thể xoay chuyển. Đây là điểm được nhiều công trình nghiên cứu về loại hình nhà nho ẩn dật giai đoạn này nhấn mạnh khi đối chiếu Nguyễn Khuyến với những nhà nho hành đạo cùng thời.
Trào phúng nhẹ nhàng — khác biệt với Tú Xương
Bên cạnh mảng thơ điền viên, Nguyễn Khuyến còn được xem là một trong những cây bút trào phúng tiêu biểu của văn học Việt Nam cuối thế kỷ XIX, thường được đặt song song và đối sánh với Trần Tế Xương — Tú Xương, người cùng thời nhưng khác hẳn về giọng điệu. Các nghiên cứu so sánh chỉ ra rằng nếu tiếng cười của Tú Xương sắc sảo, bộc trực, mang tính công kích trực diện vào những thói hư tật xấu của xã hội thành thị đang Âu hóa, thì tiếng cười của Nguyễn Khuyến kín đáo, thâm trầm hơn nhiều. Đó là lối trào phúng mang tính khuyên răn nhẹ nhàng hơn là đả kích gay gắt, ẩn giấu đằng sau vẻ hài hước là nỗi ngậm ngùi của một người từng có địa vị, từng chứng kiến sự sụp đổ của trật tự cũ mà mình từng phụng sự. Có ý kiến ví tiếng cười ấy như tiếng cười ra nước mắt — bề ngoài là đùa cợt, câu chữ dí dỏm, nhưng ẩn sau mỗi câu là sự chua xót của một thời đại đang tan rã. Sự khác biệt về giọng điệu này thường được các nhà nghiên cứu quy về khác biệt trong vị trí xã hội: Nguyễn Khuyến là nho sĩ khoa bảng từng làm quan lớn rồi lui về nông thôn, còn Tú Xương là hình ảnh của một loại nho sĩ đô thị mới, gắn với đời sống thị dân đang biến đổi dưới ảnh hưởng thực dân.
Ngôn ngữ thơ Nôm bình dị, gần gũi làng quê
Một khía cạnh khác thường được nhấn mạnh là đóng góp của Nguyễn Khuyến vào việc đưa ngôn ngữ đời sống nông thôn Bắc Bộ vào thơ luật Đường vốn chuộng sự trang nhã, ước lệ. Những từ ngữ như "tẻo teo", "lạnh lẽo", "gợn tí", hay hình ảnh ngõ trúc, ao bèo, giậu mồng tơi, tiếng gà xao xác, đều là chất liệu lấy thẳng từ đời sống thôn quê mà ông gắn bó suốt phần đời còn lại sau khi từ quan. Đây chính là cơ sở để nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có Xuân Diệu, gọi Nguyễn Khuyến là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam — một danh xưng đã trở thành cách gọi phổ biến trong nhà trường và trong giới phê bình khi nói về ông. Việc dùng chữ Nôm bình dị, gần với khẩu ngữ, thay vì sa vào điển cố Hán học cầu kỳ, được xem là một bước tiến trong quá trình Việt hóa thơ luật Đường, đưa thể loại vốn mang tính quan phương này lại gần hơn với đời sống dân dã.
Thay lời kết
Những góc nhìn trên — từ ca ngợi vẻ đẹp cổ điển của chùm thơ thu, đến việc đọc lại tầng nghĩa tâm sự ẩn giấu, từ vị trí của một nhà nho ẩn dật giữa thời cuộc đổ vỡ, đến sự đối sánh với Tú Xương trong mảng trào phúng — cho thấy di sản thơ ca của Nguyễn Khuyến không phải là một khối thống nhất dễ tóm gọn trong vài dòng nhận định. Đó là một di sản vẫn đang được đọc, đọc lại, và tranh luận, giữa những thế hệ độc giả và nhà nghiên cứu khác nhau. Chính sự mở của các cách đọc ấy là bằng chứng cho sức sống bền bỉ của thơ Nguyễn Khuyến trong đời sống văn học Việt Nam.
Nguồn tham khảo
- Xuân Diệu, nhận định về ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến - Trần Đình Sử, "Ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến"; "Bàn thêm về ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến" - Nguyễn Lộc, Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – hết thế kỷ XIX, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1997 - So sánh chất trào phúng Nguyễn Khuyến và Tú Xương, Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm TP.HCM - "Cười Tú Xương, một trào phúng khác", Tạp chí Sông Hương
