Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
Vị trí của một kiệt tác
Hơn hai trăm năm kể từ khi ra đời, "Đoạn trường tân thanh", tức Truyện Kiều, của Nguyễn Du (1765-1820) vẫn được xem là đỉnh cao của văn học cổ điển Việt Nam. Tác phẩm không chỉ là một truyện thơ mượn cốt từ tiểu thuyết Trung Hoa "Kim Vân Kiều truyện" của Thanh Tâm Tài Nhân, mà đã được Nguyễn Du tái tạo bằng thể lục bát dân tộc, trở thành một công trình ngôn ngữ và tư tưởng mang bản sắc riêng. Ngay từ khi tác phẩm còn lưu truyền dưới dạng chép tay, giới nho sĩ đương thời đã tranh luận về nó, và cuộc tranh luận ấy kéo dài đến tận hôm nay, qua nhiều thế hệ phê bình với những góc nhìn khác biệt, đôi khi đối lập gay gắt.
Góc nhìn thứ nhất: nghệ thuật ngôn từ và bài tựa sớm nhất
Người đầu tiên để lại lời bình có hệ thống về Truyện Kiều là Mộng Liên Đường chủ nhân, trong bài tựa viết năm 1820, ngay sau khi Nguyễn Du qua đời. Ông ca ngợi tác giả là người "có con mắt trông thấu cả sáu cõi, có tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời", một nhận định về tầm vóc tư tưởng của Nguyễn Du đã được nhắc lại trong hầu hết các công trình nghiên cứu về sau. Mộng Liên Đường cũng là người đặt nền cho cách đọc gắn hai chữ "tài" và "tình": ông cho rằng nỗi đau của Thúy Kiều khóc Đạm Tiên và nỗi lòng của chính Tố Như khi viết nên câu chuyện, tuy cách nhau về thời đại, lại cùng chung một mối cảm thương giữa những người tài hoa với nhau. Cách đọc này, đặt trọng tâm vào chữ "tâm" và thuyết "tài mệnh tương đố" (tài và mệnh ghét nhau), đã chi phối lối bình Kiều của giới nho học trong suốt thế kỷ 19.
Sang thế kỷ 20, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử, trong công trình "Thi pháp Truyện Kiều", tiếp cận tác phẩm bằng một hệ khái niệm hiện đại hơn: ông cho rằng cốt lõi làm nên tính sáng tạo của Nguyễn Du chính là một "quan niệm nghệ thuật về con người" hoàn toàn mới so với nguyên tác Trung Hoa, lấy chữ "tâm" và "thân" làm gốc để dựng nên cả một thế giới nhân vật của những tấm lòng, khác hẳn lối kể sự kiện thuần túy. Nhờ cách tân đó, theo Trần Đình Sử, các thủ pháp tự sự, ngôn ngữ và cấu trúc của Truyện Kiều đạt tới trình độ mà văn học tự sự Việt Nam trước đó chưa từng có.
Góc nhìn thứ hai: giá trị nhân đạo và số phận người phụ nữ
Sau Cách mạng tháng Tám, hướng phê bình xã hội học trở nên nổi bật. Năm 1949, Hoài Thanh (1909-1982) công bố tiểu luận "Quyền sống của con người trong Truyện Kiều", đặt vấn đề trung tâm của tác phẩm là quyền được sống của con người trong một xã hội phong kiến đang suy tàn. Ông cũng chỉ ra sự giằng xé trong chính Nguyễn Du: là người thuộc tầng lớp nho sĩ gắn với trật tự phong kiến, nhưng đồng thời cũng là nạn nhân của những biến động thời cuộc, nên lòng thương cảm của ông dành cho những kiếp người khổ đau, dù sâu sắc, vẫn còn giới hạn bởi xuất thân giai cấp của chính mình.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc, trong bộ giáo trình "Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX", đặt Truyện Kiều vào trào lưu nhân văn của văn học giai đoạn này, một trào lưu cất lên tiếng nói đòi quyền sống, quyền hạnh phúc và giải phóng con người, đặc biệt là người phụ nữ, vốn chịu nhiều ràng buộc nhất trong xã hội cũ. Từ góc nhìn này, số phận mười lăm năm lưu lạc của Thúy Kiều không còn được đọc như một bài học về "chữ mệnh", mà là một bản cáo trạng gián tiếp đối với những thế lực đồng tiền và cường quyền đã chà đạp lên phẩm giá con người, đặc biệt là người phụ nữ tài sắc.
Góc nhìn thứ ba: cuộc tranh cãi đạo đức Nho giáo
Không phải ai cũng đồng tình với cách nhìn cảm thông dành cho Thúy Kiều. Nguyễn Công Trứ (1778-1858), một nho sĩ cùng thời gần với Nguyễn Du, đã có những câu vịnh Kiều nổi tiếng thể hiện quan điểm nghiêm khắc theo luân lý Nho giáo chính thống, cho rằng đoạn trường của Kiều là hậu quả tất yếu của việc thất tiết: "Bạc mệnh chẳng lầm người tiết nghĩa, đoạn trường cho đáng kiếp tà dâm". Với ông, một người con gái đã trao thân trước khi có danh phận vợ chồng chính thức thì đoạn trường là cái giá xứng đáng, bất kể hoàn cảnh bị ép buộc.
Quan điểm này đối lập hẳn với cách đọc của Mộng Liên Đường và phần lớn giới phê bình hiện đại, những người xem hành động bán mình chuộc cha của Kiều là biểu hiện của chữ hiếu và đức hy sinh, không phải tội lỗi. Sự phân hóa quan điểm còn được đẩy đi xa hơn bởi nhà phê bình Trương Tửu (bút danh Nguyễn Bách Khoa), người trong công trình "Văn chương Truyện Kiều" (1943) và sau này là "Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du" (1956) đã áp dụng lý thuyết phân tâm học và phương pháp xã hội học mác xít, đưa ra một cách đọc gây tranh cãi khi cho rằng Truyện Kiều phản ánh sự suy đồi tâm lý của cả một giai tầng xã hội đương thời, một luận điểm bị nhiều nhà nghiên cứu cùng thời phản bác quyết liệt. Cuộc tranh luận giữa lối đọc đạo đức Nho giáo cũ, phương pháp phân tâm học, và phương pháp xã hội học nhân đạo cho thấy Truyện Kiều là một văn bản đủ giàu tầng nghĩa để dung chứa những cách diễn giải trái chiều nhau trong suốt hai thế kỷ.
Góc nhìn thứ tư: ý nghĩa văn hóa dân tộc và cuộc bút chiến năm 1924
Truyện Kiều còn được nhìn nhận như một biểu tượng của vận mệnh tiếng Việt và văn hóa dân tộc, đặc biệt qua một sự kiện gây tranh cãi lớn trong lịch sử báo chí Việt Nam đầu thế kỷ 20. Năm 1924, nhân dịp kỷ niệm ngày mất của Nguyễn Du do Hội Khai Trí Tiến Đức tổ chức tại Hà Nội, Phạm Quỳnh (1892-1945), chủ bút tạp chí Nam Phong, đọc một bài diễn văn ca ngợi Truyện Kiều với câu nói nổi tiếng được lưu truyền rộng rãi: "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn". Bài diễn văn sau đó được đăng lại trên Nam Phong tạp chí.
Câu nói này vấp phải phản ứng gay gắt từ chí sĩ Ngô Đức Kế (1878-1929), người trên tạp chí Hữu Thanh cùng năm 1924 đã công bố bài "Luận về chánh học cùng tà thuyết", phê phán việc đề cao Truyện Kiều quá mức như một thứ "tà thuyết" có nguy cơ khiến thanh niên đắm chìm trong chuyện tình cảm bi lụy mà xao lãng chí hướng cứu nước, trong bối cảnh đất nước còn đang chịu ách thuộc địa. Bài viết không nêu đích danh Phạm Quỳnh nhưng ai cũng hiểu đối tượng phê phán là ai. Cuộc bút chiến này, dù xuất phát từ động cơ chính trị thời cuộc hơn là thuần túy học thuật, cho thấy Truyện Kiều từ lâu đã vượt khỏi khuôn khổ một tác phẩm văn chương đơn thuần để trở thành một biểu tượng văn hóa mà việc diễn giải nó gắn liền với những vấn đề lớn của vận mệnh dân tộc.
Ý nghĩa với độc giả hôm nay
Nhìn lại hơn hai trăm năm phê bình Truyện Kiều, từ lời tựa trân trọng của Mộng Liên Đường chủ nhân, tiếng chê trách nghiêm khắc của Nguyễn Công Trứ, đến những công trình học thuật hiện đại của Hoài Thanh, Trương Tửu, Nguyễn Lộc và Trần Đình Sử, có thể thấy tác phẩm này chưa bao giờ ngừng được đọc lại, tranh cãi lại, và tìm ra tầng nghĩa mới. Đó chính là dấu hiệu của một kiệt tác thực sự: một văn bản đủ sức chứa đựng nhiều cách hiểu khác nhau qua từng thời đại, mà không cách hiểu nào có thể tuyên bố là tiếng nói cuối cùng. Với độc giả hôm nay, Truyện Kiều vẫn còn nguyên giá trị không chỉ ở vẻ đẹp ngôn từ lục bát bậc thầy, mà còn ở câu hỏi cốt lõi mà Nguyễn Du đặt ra cách đây hai thế kỷ và vẫn còn tính thời sự: giá trị của một con người, đặc biệt một người phụ nữ tài sắc, được nhìn nhận ra sao khi bị đặt trước những thế lực vượt ngoài tầm kiểm soát của họ.
Nguồn tham khảo để độc giả tra cứu thêm:
- Mộng Liên Đường chủ nhân, "Tựa Truyện Kiều" (1820) - Nguyễn Công Trứ, thơ vịnh Thúy Kiều - Phạm Quỳnh, bài diễn văn tại lễ kỷ niệm Nguyễn Du, đăng Nam Phong tạp chí số 86 (1924) - Ngô Đức Kế, "Luận về chánh học cùng tà thuyết", Hữu Thanh tạp chí (1924) - Hoài Thanh, "Quyền sống của con người trong Truyện Kiều" (1949) - Trương Tửu (Nguyễn Bách Khoa), "Văn chương Truyện Kiều" (1943) và "Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du" (1956) - Nguyễn Lộc, "Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX" - Trần Đình Sử, "Thi pháp Truyện Kiều"
