Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
Ngay từ khi ra đời, "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố (1894-1954) đã được giới cầm bút đương thời nhìn nhận như một cột mốc của văn xuôi hiện thực Việt Nam. Trước khi trở thành bài học kinh điển trong nhà trường qua trích đoạn "Tức nước vỡ bờ", tác phẩm này đã đi qua gần một thế kỷ được đọc, được tranh luận và được đặt lại vị trí dưới nhiều góc nhìn phê bình khác nhau. Phần phụ lục dưới đây điểm lại bốn trong số những góc nhìn có ảnh hưởng nhất.
Từ người cùng thời: lời khen của Vũ Trọng Phụng
Khi "Tắt đèn" được in thành sách năm 1939 (sau khi đăng nhiều kỳ trên báo Việt Nữ năm 1937), chính Vũ Trọng Phụng, tác giả của "Giông tố" và "Số đỏ", là người đã dành cho tác phẩm một lời đánh giá vẫn được nhắc lại cho đến nay. Trên báo Thời Vụ (số ra ngày 31 tháng 1 năm 1939), ông gọi đây là "một thiên tiểu thuyết có luận đề xã hội hoàn toàn phụng sự dân quê, một áng văn có thể gọi là kiệt tác, tòng lai chưa từng thấy". Lời khen này đáng chú ý không chỉ vì nó đến từ một cây bút hiện thực sắc sảo bậc nhất cùng thời, mà còn vì nó xác lập ngay từ đầu hai trục giá trị mà giới nghiên cứu sau này tiếp tục khai thác: tính luận đề xã hội (tố cáo một chính sách cụ thể) và chất lượng nghệ thuật (một "áng văn" chứ không chỉ một bản cáo trạng).
Nguyễn Tuân và cách đọc cảnh chị Dậu phản kháng
Nhận xét được trích dẫn nhiều nhất khi bàn về tinh thần của "Tắt đèn" là câu nói gắn liền với tên tuổi Nguyễn Tuân: Ngô Tất Tố, với "Tắt đèn", đã "xui người nông dân nổi loạn". Câu nói này thường được viện dẫn để soi vào chương XVIII, cảnh chị Dậu vùng lên đánh trả tên cai lệ và người nhà lý trưởng khi chúng xông vào nhà đòi bắt trói anh Dậu giữa lúc anh đang ốm rề rề vì đòn roi sưu thuế. Cách đọc này nhấn vào việc Ngô Tất Tố, dù viết trước khi có ý thức cách mạng rõ rệt và dù để câu chuyện khép lại bằng cảnh chị Dậu chạy ra ngoài trời tối đen như tiền đồ của chính chị, vẫn để cho nhân vật của mình bộc phát một hành động phản kháng chủ động, không cam chịu một chiều. Chi tiết người đàn bà nông dân thấp cổ bé họng dám xô ngã tay sai của chính quyền được xem là điểm sáng nghệ thuật quan trọng nhất của cuốn tiểu thuyết, bởi nó biến chị Dậu từ một nạn nhân thuần túy thành một hình tượng mang mầm mống của sự vùng dậy.
Vũ Ngọc Phan và vị trí trong dòng văn học hiện thực
Trong bộ khảo cứu đồ sộ "Nhà văn hiện đại", nhà phê bình Vũ Ngọc Phan, một trong những cây bút phê bình có ảnh hưởng bậc nhất của văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20, đã dành một vị trí riêng để khảo sát sự nghiệp Ngô Tất Tố, đặt ông bên cạnh các nhà văn chịu ảnh hưởng của tư duy phê phán xã hội kiểu mới dù xuất thân nho học. Cách nhìn của Vũ Ngọc Phan có giá trị bổ sung cho nhận xét của Nguyễn Tuân: nếu Nguyễn Tuân nhấn vào tinh thần phản kháng, thì hướng tiếp cận của Vũ Ngọc Phan lại chú trọng vào bút pháp tả thực, đặc biệt là khả năng nắm bắt đúng tâm lý người nhà quê trong những trường đoạn xung đột trực tiếp như cảnh đối đầu với cai lệ. Đặt cạnh nhau, hai cách đọc cho thấy "Tắt đèn" được đánh giá cao đồng thời trên cả hai phương diện: tư tưởng xã hội và kỹ thuật miêu tả tâm lý, một sự kết hợp mà không phải tác phẩm hiện thực phê phán cùng thời nào cũng đạt được trọn vẹn.
Chị Dậu trong tương quan với những người nông dân khác của văn học 1930-1945
Một hướng phê bình khác, phổ biến trong giới nghiên cứu văn học hiện thực giai đoạn 1930-1945, thường đặt hình tượng chị Dậu bên cạnh những nhân vật nông dân khác cùng thời, đặc biệt là lão Hạc và Chí Phèo của Nam Cao. Cả ba đều là hiện thân của người nông dân bị đẩy đến bước đường cùng dưới ách sưu thuế và cường hào, nhưng cách phản ứng lại khác nhau rõ rệt. Lão Hạc chọn cái chết âm thầm để giữ trọn danh dự, Chí Phèo trượt dài vào tha hóa rồi tự hủy diệt trong tuyệt vọng, còn chị Dậu là người duy nhất trong ba nhân vật bộc lộ một hành động phản kháng công khai, dù chỉ trong khoảnh khắc. Chính sự khác biệt này khiến chị Dậu thường được nhìn nhận như biểu tượng cho sức sống tiềm tàng của người phụ nữ nông dân Việt Nam, một sức chịu đựng bị dồn nén đến giới hạn rồi bật ra thành hành động, hơn là một hình tượng đơn thuần của nỗi khổ cam chịu.
Giá trị tố cáo hiện thực: chuyện của một sưu thuế có thật
Cuối cùng, cần nhắc lại rằng nền tảng khiến mọi cách đọc trên có chỗ đứng chính là chất liệu hiện thực trần trụi của tác phẩm. Ngô Tất Tố không hư cấu nỗi khổ sưu thuế, mà tái hiện đúng cơ chế thuế thân dưới thời Pháp thuộc, thứ sắc thuế phi lý đến mức người đã chết vẫn còn bị truy thu, đẩy một gia đình nông dân lương thiện đến chỗ phải bán con, bán chó để có tiền nộp thuế cho người sống lẫn người đã khuất. Chính tính xác thực này là điều khiến giới phê bình từ 1939 đến nay, dù đọc tác phẩm dưới lăng kính nào, đều thống nhất coi "Tắt đèn" là một trong những bức tranh tố cáo sắc bén nhất về nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám.
Gần một thế kỷ đã qua kể từ ngày Vũ Trọng Phụng đọc và khen ngợi cuốn sách của người bạn văn Ngô Tất Tố, "Tắt đèn" vẫn giữ được sức nặng của nó không phải nhờ một luận điểm chính trị nhất thời, mà nhờ khả năng dựng lên một con người bằng xương bằng thịt, biết đau, biết nhẫn nhịn, và cuối cùng biết vùng lên, dù chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi giữa đêm tối.
Nguồn tham khảo đã sử dụng
- Vũ Trọng Phụng, bài giới thiệu trên báo Thời Vụ, số ra ngày 31/1/1939 - Nhận xét của Nguyễn Tuân về "Tắt đèn" và hành động phản kháng của chị Dậu, dẫn lại rộng rãi trong tài liệu giảng dạy Ngữ văn - Vũ Ngọc Phan, "Nhà văn hiện đại" - Các công trình nghiên cứu văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930-1945 liên quan đến Nguyễn Hoành Khung
