Thứ Hai đầu tháng Sáu, Sài Gòn đổ mưa từ tờ mờ sáng.

Nguyễn Thị Lan đến tòa soạn lúc bảy giờ mười lăm, sớm hơn hầu hết đồng nghiệp, như thói quen cô duy trì suốt sáu năm làm phóng viên điều tra cho báo Sài Gòn Mới. Mưa miền Nam không đợi người — nó đổ xuống đột ngột, ào ạt, không thèm báo trước, và tan đi cũng nhanh như vậy. Cô đã quen với điều này. Cô quen với nhiều thứ bất ngờ hơn thế.

Hành lang tòa soạn vắng. Mùi cà phê pha sẵn từ phòng bếp nhỏ cuối hành lang thoảng ra, trộn với mùi giấy in và mùi ẩm từ trận mưa sáng. Lan treo áo mưa lên móc, đặt túi xách xuống bàn làm việc, và nhìn thấy phong thư.

Nó nằm giữa tập hồ sơ cô đặt ở đây từ chiều thứ Sáu, nhưng cô chắc chắn nó chưa ở đó khi cô rời đi. Bảo vệ tòa nhà, hoặc ai đó đêm qua đã để nó vào. Một phong bì nâu, khổ A5, không có tem, không có địa chỉ người gửi. Tên cô được viết tay ở mặt trước bằng chữ in hoa cẩn thận, nét chữ của người đã quen viết cho người khác đọc chứ không phải cho mình: NGUYỄN THỊ LAN — PHÓNG VIÊN ĐIỀU TRA.

Lan đứng nhìn nó khoảng mười giây trước khi cầm lên.

Trong sáu năm qua, cô đã nhận không ít thư như thế này — thư tố cáo ẩn danh, thư dọa nạt, thư của những người cần nói chuyện nhưng không dám gọi điện. Cô có thể phân loại chúng bằng cách xem bên ngoài: phong thư nhàu nát, chữ run rẩy thường là tố cáo của người già; phong thư sạch sẽ, chữ đều đặn thường là tài liệu từ ai đó bên trong hệ thống muốn rò rỉ thông tin có kiểm soát. Phong thư này không thuộc loại nào cô quen.

Cô rạch mép phong bì bằng cây kéo nhỏ để trên bàn.

Bên trong chỉ có một thứ: một tấm ảnh đen trắng, cỡ 10x15 centimét, in trên giấy ảnh dày, loại giấy người ta không còn sản xuất từ hai mươi năm nay. Tấm ảnh đã úa vàng nhẹ ở các góc, nhưng bề mặt còn rõ nét, không có vết nứt hay gấp. Ai đó đã giữ gìn nó cẩn thận trong nhiều thập kỷ.

Lan đặt tấm ảnh lên mặt bàn và ngồi xuống.

Bức ảnh chụp một đám đông trước cổng Dinh Độc Lập. Cô nhận ra ngay: tòa nhà màu trắng phía sau, cánh cổng sắt, những cây xanh dọc theo hàng rào. Góc chụp từ phía đường Nguyễn Du nhìn vào, ánh sáng từ phía trái, bóng đổ ngắn — có lẽ buổi sáng, hoặc gần trưa. Đám đông trong ảnh không giống đám đông bình thường: người ta không xếp hàng, không đứng ngay ngắn. Họ tụ tập theo kiểu người ta tụ tập khi có điều gì đó vừa xảy ra — hoặc vừa kết thúc.

Phía trên cổng, Lan nhìn thấy một biểu ngữ. Chữ in trên biểu ngữ không đọc được rõ, nhưng cái không khí của bức ảnh — cách người ta đứng, cách họ nhìn vào một điểm nào đó ngoài khung hình — thì không thể nhầm.

30 tháng 4 năm 1975.

Cô lật tấm ảnh lại.

Mặt sau có dòng chữ viết bằng mực xanh, nét run, chữ không đều nhưng vẫn đọc được: Tìm sự thật — trước khi tôi chết.

Lan đọc lại. Rồi đọc thêm một lần nữa.

Cô đã nhận được không ít thư gây chú ý trong sự nghiệp của mình. Thư tố cáo quan chức tham nhũng. Thư đính kèm bằng chứng về những vụ đất đai sai phạm. Thư của người mẹ kể về cái chết của con gái trong một đồn công an. Mỗi lần đọc những thư như vậy, cô có một phản xạ nghề nghiệp tự động: kiểm tra nguồn, xác minh sự kiện, tìm manh mối. Nhưng lần này, phản xạ đó đến chậm hơn bình thường. Thứ đến trước là một cảm giác cô không có tên gọi cụ thể cho nó.

Không phải sợ hãi. Không hẳn là tò mò. Một thứ gì đó giữa hai cảm giác đó.

Lan cầm tấm ảnh lên gần hơn với nguồn sáng từ cửa sổ.

Trong ảnh có khoảng bốn mươi người, có thể hơn. Phần lớn đứng quay lưng về phía máy ảnh hoặc nhìn sang một hướng khác. Nhưng ở góc phải của bức ảnh, cách mép khoảng hai centimét, có một người đàn ông đang nhìn thẳng vào ống kính.

Không phải nhìn vào đám đông, không phải nhìn vào cổng Dinh. Nhìn thẳng vào ống kính. Như thể ông ta biết mình đang bị chụp.

Ông ta trạc bốn mươi tuổi, có thể trẻ hơn — ảnh đen trắng và độ phân giải của thời đó khó cho biết chính xác. Mặc áo sơ mi trắng, tay cầm thứ gì đó Lan không nhìn rõ — một tờ giấy, có thể, hoặc một cuốn sổ nhỏ. Nhưng thứ khiến cô không thể bỏ qua là ánh mắt.

Ngay cả trong ảnh đen trắng, ngay cả qua năm mươi năm và hàng triệu hạt bạc trên tờ giấy ảnh, cô vẫn cảm nhận được điều gì đó trong ánh mắt đó. Không phải vui mừng — ngày 30/4 đối với người miền Nam là ngày phức tạp hơn thế, cô biết điều đó từ gia đình mình, từ những câu chuyện được kể lại nửa vời trong bữa cơm và những điều không bao giờ được nhắc đến. Không phải sợ hãi, tuy nhiên Lan đoán trên phố Sài Gòn ngày hôm đó có rất nhiều người sợ. Cái ánh mắt của người đàn ông này là thứ gì đó khác.

Nó giống như ánh mắt của người đang ghi nhớ.

Không phải ghi nhớ cảnh vật trước mặt. Mà ghi nhớ chính khoảnh khắc này — khoảnh khắc ông ta đang đứng ở đây, trước cổng Dinh Độc Lập, vào ngày này, và có một người nào đó đang chụp ảnh ông ta.

Lan đặt tấm ảnh xuống và nhìn ra cửa sổ. Mưa đã tạnh. Đường Nguyễn Thị Minh Khai phía dưới đã bắt đầu đông lại, tiếng xe máy và tiếng còi xe hòa vào nhau thành một thứ tiếng ồn quen thuộc đến mức gần như không nghe thấy nữa.

Năm 2024. Năm mươi năm sau.

Ai đó đã giữ tấm ảnh này suốt năm mươi năm. Và bây giờ người đó gửi nó cho cô, không kèm tên, không kèm địa chỉ, không kèm bất kỳ thông tin nào ngoài tám chữ viết tay trên mặt sau.

Lan mở ngăn kéo, lấy ra một cái kính lúp nhỏ — di vật từ thời còn theo sếp cũ đi học nghề, khi sếp cũ vẫn tin rằng phóng viên cần nhìn tận mắt thay vì tin vào màn hình. Cô để kính lúp lên tấm ảnh và di chậm về phía người đàn ông ở góc phải.

Dưới kính lúp, những chi tiết hiện ra rõ hơn. Áo sơ mi của ông ta có vài nếp nhăn trên vai phải — như thể ông ta đã mặc nó suốt nhiều giờ, có thể từ đêm trước. Trên cổ tay trái ông ta, Lan nhìn thấy một cái đồng hồ — mặt tròn, kim nhỏ, loại đồng hồ cơ thông thường thời đó. Và thứ ông ta cầm trên tay — không phải tờ giấy. Là một phong bì. Phong bì màu trắng, đã được gấp đôi.

Giống hệt cách người ta gấp một phong bì khi muốn giữ nó trong túi áo.

Cô nhìn lại ánh mắt của ông ta một lần nữa.

Nếu người gửi thư là chính người đàn ông trong ảnh này, ông ta đã ở tuổi bốn mươi vào năm 1975. Năm 2024, nếu còn sống, ông ta đã hơn chín mươi tuổi. Không phải không thể. Nhưng cũng không còn nhiều thời gian.

Sự thật nào đó đã được chôn vùi năm mươi năm. Và ai đó đang chết dần — hoặc sắp chết — và không muốn mang theo sự thật đó xuống đất.

Lan nhìn lại tấm ảnh một lần cuối, rồi nhẹ nhàng đặt nó vào một phong bì trong suốt — loại phong bì cô dùng để bảo quản tài liệu. Cô dán nhãn bằng bút chì: BẤT RÕ NGUỒN GỐC — 30/4/1975 — NHẬN 02/06/2024.

Rồi cô mở laptop và bắt đầu làm những gì cô vẫn làm mỗi khi một câu chuyện bắt đầu tìm đến mình: ghi chép.

Người gửi: không rõ. Cách giao thư: bỏ vào tòa soạn (sau giờ làm việc thứ Sáu hoặc sáng sớm thứ Hai). Nội dung: một tấm ảnh chụp ngày 30/4/1975 trước Dinh Độc Lập. Người đáng chú ý: đàn ông trạc 40 tuổi, góc phải ảnh, nhìn thẳng vào ống kính, cầm phong bì trắng. Dòng chú thích mặt sau: "Tìm sự thật — trước khi tôi chết." Câu hỏi: Sự thật gì? Về ai? Ai là người đàn ông trong ảnh? Người gửi có phải là ông ta không?

Cô dừng lại, nhìn vào màn hình.

Rồi gõ thêm một dòng, dòng không nằm trong quy trình nghề nghiệp nào cô được dạy:

Buổi sáng trôi qua. Đồng nghiệp lần lượt đến, không ai để ý đến điều gì bất thường. Biên tập viên Hùng giao cho cô bài điều tra về một dự án bất động sản ở Bình Dương — câu chuyện mà ban biên tập kỳ vọng sẽ chiếm trang nhất cuối tuần. Lan nhận hồ sơ, gật đầu, nói những điều cần nói.

Nhưng cả buổi sáng, cô không thể không quay lại nhìn vào phong bì trong suốt đặt ở góc bàn.

Trước khi đi ăn trưa, cô ghé qua bảo vệ tầng trệt — chú Minh, sáu mươi tuổi, đã làm ở đây từ trước khi cô vào tòa soạn.

"Chú Minh, sáng sớm hôm nay hoặc tối thứ Sáu có ai đến để thư vào tòa soạn không?"

Chú Minh nhíu mày suy nghĩ. "Tối thứ Sáu chú về lúc mười giờ, không thấy ai. Sáng nay..." ông dừng lại, "à, có. Khoảng sáu giờ, trước khi chú mở cửa chính. Có một người đàn ông đứng trước cổng, chú thấy qua camera. Ông ta để thứ gì đó vào khe thư rồi đi."

"Ông ta trông như thế nào?"

"Già. Đi chậm." Chú Minh suy nghĩ thêm. "Mặc áo dài tay dù trời nóng. Chú không nhìn rõ mặt vì đứng quay lưng vào camera."

"Camera còn lưu không?"

"Chú kiểm tra lại cho cháu."

Camera lưu được bảy ngày. Footage sáng nay vẫn còn. Lan đứng xem clip ngắn ba mươi giây: một người đàn ông lưng còng, tóc bạc, mặc áo sơ mi xanh nhạt tay dài, đứng trước khe thư khoảng năm giây, rồi quay đi. Bước đi chậm, hơi khập khiễng ở chân trái.

Cô không nhìn thấy mặt ông ta.

Nhưng cô nhìn thấy bàn tay — khoảnh khắc ông ta thả phong thư vào khe, ngón tay ông ta run.

Đúng như nét chữ trên mặt sau tấm ảnh.

Lan đứng im một lúc, nhìn màn hình đã chuyển sang hình tĩnh. Ngoài đường, Sài Gòn tiếp tục chạy. Tiếng còi xe, tiếng trẻ con, tiếng rao hàng rong từ đâu đó vọng lại.

Năm mươi năm. Một người đàn ông già, bước đi khập khiễng, tay run, một mình ra đường lúc sáu giờ sáng để bỏ thư vào tòa soạn báo.

Không phải thư rác. Không bao giờ là thư rác.

Lan quay về bàn, cầm điện thoại lên, rồi đặt xuống. Cô nhìn vào tấm ảnh qua lớp nhựa trong suốt của phong bì bảo quản. Người đàn ông ở góc phải nhìn thẳng vào cô — hay đúng hơn, nhìn thẳng vào ống kính của người chụp ảnh năm mươi năm trước, người mà có thể không còn tồn tại nữa, hoặc cũng có thể là chính ông ta, tự chụp bằng một cách nào đó, hoặc nhờ ai đó.

Bao nhiêu câu hỏi. Và chỉ một điểm khởi đầu: một tấm ảnh đen trắng, ngày 30 tháng 4 năm 1975, trước cổng Dinh Độc Lập.

Cô mở máy tính, gõ vào ô tìm kiếm, rồi dừng lại.

Không. Không phải bắt đầu bằng Google.

Bắt đầu bằng ảnh. Bắt đầu bằng những gì có thật trong tay mình.

Lan lấy tấm ảnh ra khỏi phong bì, đặt dưới đèn bàn, và bắt đầu nhìn — thật sự nhìn, không phải liếc qua — từng centimét vuông của bức ảnh, từ góc trái sang góc phải, từ trên xuống dưới.

Đâu đó trong ảnh này, có một sự thật đang chờ được tìm thấy.

Và ai đó đang sắp chết mà chưa được nhìn thấy nó được phơi bày.